भूक नसतानाही सतत काहीतरी गोड, तिखट, तेलकट किंवा फास्ट फूड खावेसे वाटतेय का? चिप्स, बर्गर, पिझ्झा, फ्रेंच फ्राइज, चॉकलेट, मिठाई किंवा शीतपेय पाहिल्यानंतर स्वतःला खाण्यापासून रोखणे कठीण होत असेल, तर या सवयीकडे दुर्लक्ष करू नका. अशा प्रकारे विशिष्ट पदार्थ खाण्याची वारंवार आणि तीव्र इच्छा निर्माण होण्याला सामान्यतः ‘फूड क्रेव्हिंग’ म्हटले जाते. ही सवय नियंत्रणाबाहेर गेल्यास व्यक्ती नकळत ‘क्रेव्हिंग ट्रॅप’मध्ये अडकू शकते. त्यामुळे आहाराच्या सवयींबाबत जागरूक राहण्याची गरज असल्याचा आरोग्यविषयक संदेश दिला जात आहे.
शरीराला खरोखर अन्नाची गरज असताना लागणारी भूक आणि एखादा विशिष्ट पदार्थ खाण्याची तीव्र इच्छा या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. अनेकदा पोट भरलेले असतानाही चॉकलेट, चिप्स, मिठाई किंवा फास्ट फूड खावेसे वाटते. एखाद्या पदार्थाचा वास, आकर्षक जाहिरात, सोशल मीडियावरील खाद्यपदार्थांचे व्हिडिओ किंवा सहज उपलब्ध असलेले पॅकेज्ड फूड यामुळेही खाण्याची इच्छा वाढू शकते.
विशेषतः साखर, मीठ आणि चरबीचे प्रमाण जास्त असलेले पदार्थ चवीमुळे पुन्हा-पुन्हा खावेसे वाटू शकतात. अशा पदार्थांचे सातत्याने आणि प्रमाणापेक्षा जास्त सेवन झाल्यास संतुलित आहार मागे पडण्याची शक्यता निर्माण होते.
भूक नसतानाही का वाटते खावेसे?
फूड क्रेव्हिंगमागे केवळ भूक हे एकमेव कारण नसते. अनियमित जेवण, अपुरी झोप, तणाव, कंटाळा, भावनिक अस्वस्थता तसेच सतत समोर येणाऱ्या खाद्यपदार्थांच्या जाहिराती यामुळेही विशिष्ट पदार्थांची इच्छा निर्माण होऊ शकते.
अनेकांना तणावाच्या काळात गोड पदार्थ खावेसे वाटतात, तर काहीजण कंटाळा आला की चिप्स किंवा स्नॅक्स खातात. टीव्ही पाहताना किंवा मोबाइलवर व्हिडिओ पाहताना नकळत खाण्याचे प्रमाण वाढण्याचीही शक्यता असते. अशा सवयी दीर्घकाळ सुरू राहिल्यास व्यक्तीला प्रत्यक्षात किती अन्न खाल्ले जात आहे याचा अंदाज राहणे कठीण होऊ शकते.
जंक फूडचा ‘क्रेव्हिंग ट्रॅप’
बाजारात सहज उपलब्ध होणाऱ्या अनेक प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांमध्ये साखर, मीठ किंवा चरबीचे प्रमाण जास्त असू शकते. चिप्स, बिस्किटे, पॅकेज्ड स्नॅक्स, बर्गर, पिझ्झा, मिठाई आणि साखरयुक्त पेये यांचे वारंवार सेवन केल्यास घरगुती आणि पौष्टिक पदार्थांकडे दुर्लक्ष होण्याची शक्यता असते.
एकदा खाण्याची इच्छा निर्माण झाली की ‘फक्त थोडेसे खाऊ’ असा विचार केला जातो. मात्र काही वेळा प्रमाणावर नियंत्रण राहत नाही. त्यानंतर काही तासांनी पुन्हा त्याच प्रकारचा पदार्थ खाण्याची इच्छा निर्माण होते. हे चक्र सातत्याने सुरू राहिल्यास त्याला बोलचालीच्या भाषेत ‘क्रेव्हिंग ट्रॅप’ असे संबोधले जाते.
आरोग्यावर काय परिणाम होऊ शकतात?
जंक फूड किंवा अतिप्रक्रिया केलेल्या पदार्थांचे प्रमाण जास्त आणि नियमित राहिल्यास एकूण आहाराची गुणवत्ता बिघडू शकते. अतिरिक्त कॅलरी, साखर, मीठ आणि चरबीचे सेवन वाढल्यास कालांतराने वजन वाढण्यास हातभार लागू शकतो. संतुलित आहार आणि नियमित शारीरिक हालचालींचा अभाव असल्यास आरोग्याच्या इतर समस्यांचा धोका वाढू शकतो.
त्यामुळे फूड क्रेव्हिंगकडे घाबरून पाहण्यापेक्षा त्यामागील कारण समजून घेणे आणि आहारातील सवयी नियंत्रित करणे महत्त्वाचे आहे.
मुलांमध्येही वाढतेय आकर्षण
लहान मुले आणि किशोरवयीन मुलांमध्ये पॅकेज्ड फूड, चॉकलेट, साखरयुक्त पेये आणि फास्ट फूडचे आकर्षण दिसून येते. आकर्षक पॅकेजिंग, जाहिराती आणि सोशल मीडिया यांचा त्यांच्या खाद्यपदार्थांच्या निवडीवर प्रभाव पडू शकतो.
पालकांनी मुलांना पूर्णपणे बंदी घालण्याऐवजी संतुलित आहाराचे महत्त्व समजावून सांगणे गरजेचे आहे. घरात फळे, सुका मेवा, दूध-दही तसेच घरगुती पौष्टिक पदार्थ सहज उपलब्ध करून दिल्यास चांगले पर्याय निवडण्याची सवय विकसित होऊ शकते.
‘क्रेव्हिंग’वर नियंत्रण कसे ठेवायचे?
सर्वप्रथम जेवणाची निश्चित वेळ ठेवणे महत्त्वाचे आहे. दीर्घकाळ उपाशी राहिल्यास नंतर जास्त कॅलरी असलेल्या पदार्थांची इच्छा वाढू शकते. त्यामुळे नाश्ता आणि मुख्य जेवणामध्ये पौष्टिक पदार्थांचा समावेश करण्याकडे लक्ष द्यावे.
पुरेसे पाणी पिणे, नियमित झोप घेणे आणि शारीरिक हालचाल करणे यालाही महत्त्व आहे. घरात सतत जंक फूडचा साठा ठेवणे टाळता येऊ शकते. भूक लागल्यावर फळे, दही, कडधान्ये किंवा इतर पौष्टिक पर्याय निवडता येतील.
एखादा पदार्थ खाण्याची तीव्र इच्छा झाल्यानंतर लगेच तो पदार्थ घेण्याऐवजी काही मिनिटे थांबणे, पाणी पिणे आणि आपल्याला खरोखर भूक लागली आहे का, याचा विचार करणे उपयोगी ठरू शकते.
जाहिरातींच्या प्रभावाबाबतही जागरूकता आवश्यक
डिजिटल माध्यमांवर खाद्यपदार्थांच्या जाहिराती मोठ्या प्रमाणात पाहायला मिळतात. आकर्षक फोटो आणि व्हिडिओ पाहिल्यानंतर अचानक काहीतरी खावेसे वाटू शकते. त्यामुळे विशेषतः मुलांनी आणि तरुणांनी जाहिरातींच्या प्रभावाबाबत जागरूक राहणे आवश्यक आहे.
संतुलित आहाराला द्या प्राधान्य
‘क्रेव्हिंग’ होणे प्रत्येक वेळी आजाराचे लक्षण असते असे नाही. मात्र सतत जंक फूड खाण्याची इच्छा होत असेल, खाण्याच्या प्रमाणावर नियंत्रण राहत नसेल किंवा त्यामुळे दैनंदिन जीवन आणि आरोग्यावर परिणाम होत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.
ताज्या भाज्या, फळे, संपूर्ण धान्य, डाळी-कडधान्ये आणि योग्य प्रमाणातील प्रथिने यांचा आहारात समावेश करण्यावर भर द्यावा. एखाद्या व्यक्तीला वारंवार अनियंत्रित खाण्याची समस्या जाणवत असल्यास डॉक्टर किंवा पात्र आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य ठरू शकते.
एकंदरीत, चवीच्या मोहात वारंवार जंक फूडकडे हात जाणे ही केवळ छोटी सवय म्हणून दुर्लक्षित करू नका. आपण खरोखर भुकेले आहोत की केवळ एखाद्या पदार्थाची ‘क्रेव्हिंग’ झाली आहे, हे ओळखण्याची सवय लावा. योग्य आहार, पुरेशी झोप, नियमित व्यायाम आणि जंक फूडवरील नियंत्रण या माध्यमातून ‘क्रेव्हिंग ट्रॅप’पासून स्वतःला दूर ठेवता येऊ शकते.
About the Author
