भारतातील डिजिटल पेमेंट क्षेत्राने पुन्हा एकदा नवा विक्रम प्रस्थापित केला आहे. युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस अर्थात UPI च्या माध्यमातून तब्बल 23.66 अब्ज व्यवहार झाले आहेत. या व्यवहारांचे एकूण मूल्य सुमारे 29.88 लाख कोटी रुपये इतके नोंदवण्यात आले आहे. नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया च्या आकडेवारीनुसार व्यवहारांच्या संख्येच्या दृष्टीने हा आतापर्यंतचा सर्वोच्च स्तर आहे.
देशात अगदी छोट्या किरकोळ खरेदीपासून ते मोठ्या आर्थिक व्यवहारांपर्यंत UPI चा वापर वाढत आहे. भाजीपाला विक्रेते, किराणा दुकाने, पेट्रोल पंप, हॉटेल, ऑनलाइन शॉपिंग, वीज बिल, मोबाइल रिचार्ज तसेच व्यक्ती ते व्यक्ती पैसे पाठवण्यासाठी ग्राहक मोठ्या प्रमाणावर UPI चा पर्याय निवडत आहेत. त्यामुळे भारताच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेत UPI ची भूमिका दिवसेंदिवस अधिक महत्त्वाची होत असल्याचे या विक्रमी आकडेवारीतून स्पष्ट होत आहे.
या व्यवहारांचे मूल्य सुमारे 29.88 लाख कोटी रुपये होते. व्यवहारांची संख्या सुमारे 4.1 टक्क्यांनी, तर व्यवहारांचे मूल्य सुमारे 3.3 टक्क्यांनी वाढल्याचे उपलब्ध आकडेवारीतून दिसते.
मे 2026 मध्ये 23.20 अब्ज व्यवहारांचा विक्रम नोंदवण्यात आला होता. जुलैमध्ये हा आकडा मागे टाकत UPI ने 23.66 अब्ज व्यवहारांचा नवीन उच्चांक गाठला. यावरून भारतीय ग्राहक डिजिटल व्यवहारांना किती मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारत आहेत, याचा अंदाज येतो.
UPI च्या माध्यमातून होणाऱ्या व्यवहारांची संख्या वाढण्याबरोबरच त्यांच्या एकूण मूल्यामध्येही मोठी वाढ दिसत आहे. जुलैमध्ये UPI व्यवहारांचे मूल्य जवळपास 29.88 लाख कोटी रुपयांवर पोहोचले. मागील वर्षाच्या जुलै महिन्याशी तुलना केल्यास व्यवहारांच्या मूल्यात सुमारे 19 टक्क्यांची वाढ नोंदवण्यात आली आहे.
विशेष म्हणजे आता UPI केवळ छोट्या रकमेच्या व्यवहारांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. विविध प्रकारची बिले, व्यावसायिक देयके आणि ऑनलाइन खरेदीसाठीही त्याचा मोठ्या प्रमाणात वापर होत आहे. मोबाइलमधून काही सेकंदांत थेट बँक खात्यातून व्यवहार पूर्ण करता येत असल्याने ग्राहकांसाठी ही पद्धत सोयीची ठरत आहे.
UPI अॅपच्या माध्यमातून वापरकर्त्यांना विविध बँक खात्यांशी जोडून डिजिटल पद्धतीने पैसे पाठवणे किंवा स्वीकारणे शक्य होते.
QR कोड स्कॅन करून किंवा UPI आयडीच्या माध्यमातून काही क्षणांत व्यवहार पूर्ण करता येतो. यामुळे रोख पैसे किंवा कार्ड जवळ बाळगण्याची आवश्यकता अनेक व्यवहारांमध्ये कमी झाली आहे. छोट्या व्यावसायिकांसाठीही QR कोडच्या माध्यमातून डिजिटल पेमेंट स्वीकारणे तुलनेने सोपे झाले आहे.
UPI च्या यशामागील महत्त्वाचे कारण म्हणजे त्याची सर्वसामान्यांपर्यंत झालेली पोहोच. मोठ्या शहरांपुरते डिजिटल पेमेंट मर्यादित न राहता आता लहान शहरे आणि ग्रामीण बाजारपेठांमध्येही QR कोडच्या माध्यमातून व्यवहार करण्याचे प्रमाण वाढले आहे.
चहाची टपरी असो, भाजी विक्रेता असो किंवा किराणा दुकान—अनेक ठिकाणी UPI पेमेंटचा पर्याय सहज उपलब्ध होत आहे. ग्राहकांसाठी सुट्ट्या पैशांची अडचण कमी होते, तर व्यापाऱ्यांना थेट बँक खात्यात पैसे स्वीकारता येतात.
UPI व्यवहारातील वाढ ही भारतातील डिजिटल अर्थव्यवस्थेच्या विस्तारासाठी महत्त्वाची मानली जात आहे. आर्थिक व्यवहार अधिक वेगवान आणि डिजिटल झाल्यामुळे ग्राहक तसेच व्यापाऱ्यांसाठी व्यवहार करणे सोपे झाले आहे.
UPI चे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे वेगवेगळ्या बँकांची खाती एका समर्थित अॅपमधून वापरण्याची सुविधा. त्यामुळे डिजिटल पेमेंट प्रणाली अधिक सुलभ झाली आहे. भारत सरकारच्या डिजिटल इंडिया उपक्रमातही UPI ला महत्त्वाचे स्थान आहे.
UPI च्या वाढत्या वापरामुळे दैनंदिन व्यवहारांसाठी रोख रकमेवरील अवलंबित्व काही प्रमाणात कमी होत आहे. पूर्वी छोट्या व्यवहारांसाठी प्रामुख्याने रोख पैसे वापरले जात होते. मात्र आता 10 रुपये, 20 रुपये किंवा 100 रुपयांच्या खरेदीसाठीदेखील अनेक ग्राहक QR कोड स्कॅन करून पेमेंट करताना दिसतात.
यामुळे डिजिटल व्यवहारांची संख्या वेगाने वाढत असून UPI भारताच्या दैनंदिन आर्थिक व्यवहारांचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे.
UPI चा वापर वाढत असताना डिजिटल फसवणुकीपासून सावध राहणेही तितकेच गरजेचे आहे. अनोळखी व्यक्तीला UPI PIN, OTP किंवा बँक खात्याशी संबंधित गोपनीय माहिती देऊ नये. पैसे स्वीकारण्यासाठी UPI PIN टाकण्याची आवश्यकता नसते, हे ग्राहकांनी विशेष लक्षात ठेवावे.
तसेच अनोळखी लिंक, बनावट कस्टमर केअर क्रमांक किंवा संशयास्पद पेमेंट रिक्वेस्टपासून सावध राहणे आवश्यक आहे. व्यवहार करण्यापूर्वी प्राप्तकर्त्याचे नाव आणि रक्कम तपासणेही महत्त्वाचे आहे.
जुलै 2026 मधील 23.66 अब्ज व्यवहार आणि सुमारे 29.88 लाख कोटी रुपयांचे व्यवहारमूल्य हे भारतातील डिजिटल पेमेंटच्या वाढत्या स्वीकाराचे मोठे उदाहरण आहे.
UPI मुळे डिजिटल पेमेंट सर्वसामान्यांसाठी सोपे आणि जलद झाले असून त्याचा वापर आता दैनंदिन जीवनाचा भाग बनत आहे. येत्या काळात डिजिटल पेमेंटचे प्रमाण आणखी वाढल्यास भारताच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेला त्यातून मोठी चालना मिळण्याची शक्यता आहे.
About the Author
