दूध हे संपूर्ण आहार मानले जाते. लहान मुलांपासून ते ज्येष्ठ नागरिकांपर्यंत प्रत्येकाच्या दैनंदिन आहारात दुधाला विशेष महत्त्व आहे. हाडांची मजबुती, शरीराची वाढ, रोगप्रतिकारक शक्ती आणि पोषणमूल्यांसाठी दूध अत्यंत उपयुक्त मानले जाते. मात्र, बाजारात उपलब्ध असलेल्या दुधाच्या गुणवत्तेबाबत वारंवार प्रश्न उपस्थित होत आहेत. विविध ब्रँड्सचे पॅकबंद दूध, स्थानिक डेअरीचे दूध आणि खुल्या स्वरूपात विकले जाणारे दूध यामध्ये भेसळीचे प्रमाण वाढत असल्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे.
भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरण वेळोवेळी अन्नपदार्थांच्या गुणवत्तेवर देखरेख ठेवत असते. विविध भागांमधून गोळा करण्यात आलेल्या दुधाच्या नमुन्यांच्या तपासणीत अनेक नमुने गुणवत्ता निकषांनुसार योग्य नसल्याचे समोर आले आहे. काही नमुन्यांमध्ये पाणी, स्टार्च, डिटर्जंट, युरिया तसेच इतर कृत्रिम घटकांची भेसळ आढळल्याने ग्राहकांनी दूध खरेदी करताना अधिक जागरूक राहण्याची गरज असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
दुधातील भेसळ आरोग्यासाठी किती धोकादायक?
भेसळयुक्त दूध नियमितपणे सेवन केल्यास त्यातील नैसर्गिक पोषक घटक कमी होतात. त्याचबरोबर शरीरावर अनेक दुष्परिणाम होण्याची शक्यता असते. पचनसंस्थेचे विकार, पोटदुखी, उलट्या, जुलाब, यकृत आणि मूत्रपिंडांवरील ताण, तसेच मधुमेहाच्या रुग्णांमध्ये रक्तातील साखरेच्या प्रमाणात अस्थिरता निर्माण होऊ शकते. लहान मुलांमध्ये वाढीवरही त्याचा विपरीत परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे दूध शुद्ध आहे की नाही, याची खात्री करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
पाणी मिसळलेले दूध कसे ओळखाल?
दुधामध्ये सर्वाधिक प्रमाणात केली जाणारी भेसळ म्हणजे पाणी मिसळणे. ही साधी चाचणी घरी सहज करता येते.
गुळगुळीत काच किंवा फरशीवर दुधाचा एक थेंब टाका. जर दूध शुद्ध असेल, तर तो थेंब एका जागी स्थिर राहतो आणि हळूहळू खाली सरकतो. मात्र, दुधात पाणी मिसळलेले असल्यास तो थेंब लगेच वाहू लागतो आणि त्यामागे दुधाचा पांढरा ठसा दिसून येत नाही. ही चाचणी प्राथमिक स्वरूपाची असली तरी पाण्याची भेसळ ओळखण्यास मदत करते.
स्टार्चची भेसळ तपासण्याची सोपी पद्धत
दूध अधिक घट्ट दिसावे आणि त्याचे प्रमाण वाढल्यासारखे वाटावे म्हणून काहीजण त्यामध्ये स्टार्च मिसळतात. हे तपासण्यासाठी एका ग्लासात थोडे दूध घ्या आणि त्यात आयोडीनच्या द्रावणाचे दोन-तीन थेंब टाका.
जर दुधाचा रंग निळसर झाला, तर त्यामध्ये स्टार्च मिसळलेला असण्याची शक्यता असते. रंगात कोणताही बदल झाला नाही, तर दूध शुद्ध असल्याचे संकेत मिळतात.
डिटर्जंट मिसळलेले दूध कसे ओळखावे?
काही ठिकाणी दूध अधिक पांढरे आणि फेसाळ दिसावे यासाठी त्यात डिटर्जंट किंवा वॉशिंग पावडर मिसळली जाते. अशी भेसळ आरोग्यासाठी अत्यंत धोकादायक ठरू शकते.
ही भेसळ तपासण्यासाठी एका ग्लासात ५ ते १० मिली दूध घ्या आणि त्यात तेवढेच पाणी मिसळून जोरात हलवा. जर वरती जाड फेस तयार होऊन तो बराच वेळ टिकून राहिला, तर दुधात डिटर्जंट असण्याची शक्यता आहे. शुद्ध दुधात तयार होणारे बुडबुडे काही क्षणांत नाहीसे होतात.
कृत्रिम दूध कसे ओळखाल?
काही ठिकाणी रसायने, साबण, युरिया आणि इतर कृत्रिम पदार्थ वापरून बनवलेले कृत्रिम दूध विकले जाते. हे दूध आरोग्यासाठी अत्यंत घातक असते.
कृत्रिम दूध ओळखण्यासाठी खालील बाबी लक्षात घ्या:
- दूध हलके गरम केल्यावर शुद्ध दुधाला नैसर्गिक गोडसर सुगंध येतो. कृत्रिम दुधाला मात्र साबण किंवा डिटर्जंटसारखा वास येऊ शकतो.
- चवीमध्येही फरक जाणवतो. कृत्रिम दूध किंचित कडवट किंवा साबणासारखे लागू शकते.
- उकळल्यानंतर असे दूध अनैसर्गिकरीत्या जास्त घट्ट दिसते किंवा त्याचा रंग फिकट पिवळसर होऊ शकतो.
दूध खरेदी करताना या गोष्टी लक्षात ठेवा
विश्वासार्ह ब्रँड किंवा परवानाधारक डेअरीमधूनच दूध खरेदी करावे. पॅकबंद दूध घेताना उत्पादनाची तारीख, कालबाह्यता तारीख आणि परवाना क्रमांक तपासावा. उघड्यावर विकले जाणारे दूध घेताना स्वच्छता आणि विक्रेत्याची विश्वासार्हता पाहणे आवश्यक आहे.
दूध योग्य तापमानात साठवणे आणि वापरण्यापूर्वी उकळणे ही सुद्धा सुरक्षिततेची महत्त्वाची पायरी आहे. घरच्या घरी वेळोवेळी अशा प्राथमिक चाचण्या केल्यास भेसळीबाबत जागरूकता वाढू शकते.
ग्राहकांनी जागरूक राहणे गरजेचे
अन्नातील भेसळ ही केवळ आर्थिक फसवणूक नसून ती थेट आरोग्याशी संबंधित गंभीर बाब आहे. त्यामुळे आकर्षक दर किंवा जास्त घट्ट दिसणाऱ्या दुधाच्या मोहात न पडता गुणवत्तेला प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. कोणत्याही प्रकारची शंका आल्यास संबंधित अन्न सुरक्षा विभागाकडे तक्रार करावी. सुरक्षित आणि शुद्ध अन्नाचा वापर हा प्रत्येक नागरिकाचा अधिकार असून त्यासाठी ग्राहकांची जागरूकता हीच सर्वात प्रभावी उपाययोजना ठरू शकते.
About the Author
