गणेशोत्सव हा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. भक्ती, श्रद्धा आणि उत्साहाने साजरा होणाऱ्या या उत्सवाला पर्यावरण संवर्धनाची जोड देणे ही काळाची गरज आहे. गणेशोत्सव पर्यावरणपूरक पद्धतीने साजरा करण्याची जबाबदारी केवळ प्रशासनाची नसून समाजातील प्रत्येक नागरिकाची आहे, असे प्रतिपादन मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी केले.
गणेशोत्सवाच्या काळात मोठ्या प्रमाणावर सार्वजनिक आणि घरगुती गणेशमूर्तींची प्रतिष्ठापना केली जाते. या काळात सजावट, निर्माल्य, प्लास्टिकचा वापर, ध्वनिप्रदूषण तसेच विसर्जनामुळे निर्माण होणारा कचरा यांसारख्या पर्यावरणीय प्रश्नांकडे गांभीर्याने पाहण्याची आवश्यकता आहे. उत्सवाचा आनंद कायम ठेवत पर्यावरणाचे संरक्षण करण्यासाठी नागरिकांनी शाश्वत आणि पर्यावरणपूरक पर्याय स्वीकारावेत, असे आवाहन मुख्यमंत्र्यांनी केले.
पर्यावरणपूरक गणेशमूर्तींना प्राधान्य
गणेशमूर्ती तयार करताना नैसर्गिक आणि पर्यावरणाला कमी हानी पोहोचविणाऱ्या साहित्याचा वापर करण्याला प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे. प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्तींपेक्षा शाडू माती किंवा पर्यावरणपूरक साहित्यापासून तयार केलेल्या मूर्तींचा वापर वाढविणे गरजेचे आहे. अशा मूर्तींचे विसर्जन केल्यानंतर जलस्रोतांवर होणारा विपरीत परिणाम कमी होण्यास मदत होते.
नागरिकांनी गणेशमूर्ती खरेदी करताना तिच्या निर्मितीसाठी वापरलेल्या साहित्याची माहिती घ्यावी. मूर्तीचा आकार, रंग आणि सजावटीमध्येही पर्यावरणपूरक पर्याय निवडल्यास उत्सव अधिक जबाबदारीने साजरा करता येईल.
निर्माल्य व्यवस्थापनावर भर
गणेशोत्सवात मोठ्या प्रमाणात फुले, हार, दुर्वा आणि इतर पूजासाहित्य निर्माल्य म्हणून जमा होते. हे निर्माल्य थेट नदी, तलाव किंवा समुद्रात टाकण्याऐवजी प्रशासनाने उपलब्ध करून दिलेल्या निर्माल्य संकलन केंद्रांमध्ये जमा करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
निर्माल्यापासून कंपोस्ट, सेंद्रिय खत किंवा इतर उपयुक्त पदार्थ तयार करता येतात. त्यामुळे धार्मिक श्रद्धा जपत पर्यावरणाचेही संरक्षण करता येते. नागरिकांनी निर्माल्य आणि इतर कचरा वेगवेगळा ठेवून त्याची योग्य विल्हेवाट लावण्यास सहकार्य करावे, अशी अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली.
कृत्रिम विसर्जन तलावांचा वापर
गणेशमूर्ती विसर्जनाच्या वेळी जलप्रदूषणाचा प्रश्न निर्माण होऊ नये यासाठी स्थानिक प्रशासनाकडून विविध उपाययोजना केल्या जातात. कृत्रिम विसर्जन तलाव, फिरते विसर्जन कुंड आणि मूर्ती संकलन केंद्रे यांचा वापर करण्यास नागरिकांनी प्राधान्य द्यावे.
मोठ्या संख्येने नागरिक सार्वजनिक विसर्जनस्थळी येत असल्याने स्वच्छता, वाहतूक आणि सुरक्षिततेचेही आव्हान निर्माण होते. त्यामुळे उपलब्ध पर्यायी विसर्जन व्यवस्थेचा वापर केल्यास प्रशासनावरील ताण कमी होण्यास मदत होईल.
प्लास्टिक आणि थर्माकोलला पर्याय
गणेशोत्सवातील सजावटीसाठी प्लास्टिक, थर्माकोल आणि इतर एकदाच वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंचा वापर टाळणे आवश्यक आहे. कापड, कागद, बांबू, लाकूड, नैसर्गिक रंग आणि पुनर्वापर करता येणाऱ्या साहित्यापासून आकर्षक सजावट करता येते.
गणेश मंडळांनीही पर्यावरणपूरक सजावटीला प्राधान्य देऊन समाजासमोर आदर्श निर्माण करावा. सामाजिक संदेश देणारे देखावे, जलसंवर्धन, वृक्षसंवर्धन, स्वच्छता, ऊर्जा बचत आणि पर्यावरण रक्षण यांसारख्या विषयांवर जनजागृती करणारे उपक्रम राबविण्याची संधी गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून मिळू शकते.
ध्वनिप्रदूषणाबाबतही जबाबदारी
गणेशोत्सवाचा उत्साह मोठ्या प्रमाणावर असला तरी ध्वनिप्रदूषण टाळणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले, रुग्ण तसेच प्राणी यांच्यावर मोठ्या आवाजाचा विपरीत परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे ध्वनिवर्धकांचा वापर करताना निर्धारित नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे.
गणेश मंडळांनी वेळेचे आणि ध्वनिपातळीचे नियम पाळून उत्सव साजरा करावा. भक्ती आणि उत्साहासोबत सामाजिक संवेदनशीलता जपणे हीच खऱ्या अर्थाने सार्वजनिक उत्सवाची ओळख ठरेल.
प्रशासन आणि नागरिकांचा समन्वय आवश्यक
गणेशोत्सव यशस्वी आणि पर्यावरणपूरक करण्यासाठी शासन, स्थानिक स्वराज्य संस्था, गणेश मंडळे आणि नागरिक यांच्यात समन्वय आवश्यक आहे. स्वच्छता व्यवस्था, विसर्जन घाट, कृत्रिम तलाव, निर्माल्य संकलन, वाहतूक नियोजन आणि सुरक्षा व्यवस्था याबाबत प्रशासनाकडून आवश्यक तयारी केली जाते.
मात्र केवळ प्रशासनाच्या प्रयत्नांमुळे पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव शक्य होणार नाही. नागरिकांनीही नियमांचे पालन करून प्रशासनाला सहकार्य करणे गरजेचे आहे. सार्वजनिक ठिकाणी कचरा न टाकणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे आणि विसर्जनाच्या वेळी पर्यावरणाची काळजी घेणे या छोट्या कृतींचा मोठा परिणाम होऊ शकतो.
पुढील पिढीसाठी पर्यावरण जपण्याचा संदेश
गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून सामाजिक एकजुटीचा आणि जनजागृतीचा उत्सव आहे. त्यामुळे पर्यावरण रक्षणाचा संदेश घराघरात आणि गणेश मंडळांपर्यंत पोहोचविण्याची गरज आहे. आज आपण घेतलेले पर्यावरणपूरक निर्णय भविष्यातील पिढ्यांसाठी स्वच्छ हवा, स्वच्छ पाणी आणि सुरक्षित पर्यावरण निर्माण करण्यास हातभार लावतील.
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या आवाहनानुसार गणेशोत्सवाची परंपरा, भक्ती आणि उत्साह कायम ठेवत पर्यावरणाची जबाबदारीही स्वीकारणे आवश्यक आहे. ‘उत्सवही साजरा करू आणि पर्यावरणही जपू’ हा संकल्प प्रत्येक नागरिकाने केला, तर महाराष्ट्राचा गणेशोत्सव देशासाठी पर्यावरणपूरक उत्सवाचे उदाहरण ठरू शकतो.
गणपती बाप्पाच्या आगमनापासून विसर्जनापर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर पर्यावरणाची काळजी घेतली, तर श्रद्धेला संवेदनशीलतेची आणि परंपरेला आधुनिक जबाबदारीची जोड मिळेल. त्यामुळे यंदाचा गणेशोत्सव अधिक स्वच्छ, सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक करण्यासाठी शासनासोबत प्रत्येक नागरिकाने पुढाकार घेणे हीच खरी काळाची गरज आहे.
About the Author
