नवी दिल्ली : समाजातील तृतीयपंथी विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी आणि आर्थिक अडचणींमुळे होणारे शिक्षणातील खंड कमी करण्यासाठी केंद्र सरकारने SMILE (Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise) या महत्त्वाकांक्षी योजनेअंतर्गत विशेष शिष्यवृत्ती योजना सुरू केली आहे. सामाजिक न्याय आणि अधिकारिता मंत्रालयाच्या या उपक्रमामुळे नववीपासून पदव्युत्तर शिक्षणापर्यंत शिकणाऱ्या पात्र तृतीयपंथी विद्यार्थ्यांना आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून दिले जात आहे.
देशातील अनेक तृतीयपंथी विद्यार्थ्यांना सामाजिक भेदभाव, कौटुंबिक अस्थिरता आणि आर्थिक मर्यादांमुळे शिक्षण पूर्ण करणे कठीण जाते. अनेकांना शिक्षण अर्धवट सोडावे लागते. ही परिस्थिती बदलण्यासाठी केंद्र सरकारने SMILE योजनेत शैक्षणिक सहाय्याचा समावेश केला आहे. या योजनेचा उद्देश केवळ आर्थिक मदत देणे नसून तृतीयपंथी समाजाला सन्मानाने शिक्षण, कौशल्य विकास आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे हा आहे.
या शिष्यवृत्तीचा लाभ देशभरातील मान्यताप्राप्त शाळा, महाविद्यालये आणि विद्यापीठांमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या पात्र तृतीयपंथी विद्यार्थ्यांना मिळू शकतो. नववी आणि दहावीतील विद्यार्थ्यांसह अकरावी, बारावी तसेच पदविका, पदवी आणि पदव्युत्तर अभ्यासक्रमातील विद्यार्थ्यांनाही या योजनेचा लाभ दिला जातो. विद्यार्थ्यांना शिक्षणाचा खर्च भागविण्यासाठी वार्षिक आर्थिक सहाय्य थेट त्यांच्या बँक खात्यात जमा केले जाते.
योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्जदाराकडे केंद्र सरकारच्या राष्ट्रीय ट्रान्सजेंडर पोर्टलवरून जारी करण्यात आलेले वैध ट्रान्सजेंडर प्रमाणपत्र आणि ओळखपत्र असणे आवश्यक आहे. अर्जाची प्रक्रिया पूर्णपणे ऑनलाइन असून विद्यार्थी आवश्यक कागदपत्रांसह अर्ज सादर करू शकतात. पारदर्शकता राखण्यासाठी लाभाची रक्कम थेट लाभार्थ्यांच्या खात्यात जमा केली जाते.
SMILE ही केवळ शिष्यवृत्तीपुरती मर्यादित योजना नाही. या व्यापक योजनेअंतर्गत तृतीयपंथी व्यक्तींसाठी कौशल्य विकास प्रशिक्षण, समुपदेशन, वैद्यकीय सहाय्य, निवारा सुविधा, आर्थिक सक्षमीकरण आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्यावरही भर देण्यात आला आहे. विविध स्वयंसेवी संस्था आणि राज्य सरकारांच्या सहकार्याने या योजनेची अंमलबजावणी केली जात आहे.
कौशल्य विकास उपक्रमांतर्गत १८ ते ४५ वर्षे वयोगटातील तृतीयपंथी व्यक्तींना विनामूल्य प्रशिक्षण दिले जाते. प्रशिक्षणादरम्यान पात्र लाभार्थ्यांना मासिक आर्थिक सहाय्यही उपलब्ध करून दिले जाते. प्रशिक्षणानंतर रोजगार मिळवून देण्यासाठी तसेच स्वयंरोजगारासाठी मार्गदर्शन आणि सहाय्य दिले जाते.
तज्ज्ञांच्या मते, तृतीयपंथी विद्यार्थ्यांसाठी स्वतंत्र शिष्यवृत्ती योजना ही शिक्षणातील समावेशकतेच्या दिशेने महत्त्वाची पायरी आहे. शिक्षणामुळे समाजातील वंचित घटकांना आत्मनिर्भर होण्याची संधी मिळते आणि सामाजिक स्वीकार वाढण्यास मदत होते. आर्थिक मदतीमुळे अनेक विद्यार्थी शिक्षण पूर्ण करून उच्च शिक्षण आणि करिअरच्या नव्या संधींचा लाभ घेऊ शकतील, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.
सामाजिक न्याय आणि अधिकारिता मंत्रालयाने पात्र विद्यार्थ्यांना या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी वेळेत अर्ज करण्याचे आवाहन केले आहे. संबंधित मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार पात्रता, आवश्यक कागदपत्रे आणि अर्ज प्रक्रिया निश्चित करण्यात आली असून विद्यार्थ्यांनी अधिकृत पोर्टलवरून माहिती घेऊन अर्ज करावा, असेही मंत्रालयाने स्पष्ट केले आहे.
शिक्षण, कौशल्य विकास आणि सामाजिक सक्षमीकरण या तीन महत्त्वाच्या घटकांवर आधारित SMILE योजना तृतीयपंथी समाजासाठी नवी आशा निर्माण करत आहे. आर्थिक अडचणीमुळे शिक्षणापासून वंचित राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांना या शिष्यवृत्तीमुळे मोठा दिलासा मिळत असून, समावेशक आणि समान संधी देणाऱ्या समाजाच्या निर्मितीत ही योजना महत्त्वाची भूमिका बजावत असल्याचे मानले जात आहे.
About the Author
