उत्तर प्रदेशातील हाथरस येथे भारतीय चलनातील नाण्यांचा तब्बल 5,663.3 किलो वजनाचा प्रचंड साठा आढळून आल्याने खळबळ उडाली आहे. ₹1, ₹2 आणि ₹5 मूल्यांची ही नाणी एकूण 106 प्लास्टिकच्या पोत्यांमध्ये भरून ठेवण्यात आली होती. एका व्यापाऱ्याच्या दुकान आणि निवासस्थानी करण्यात आलेल्या कारवाईत हा साठा जप्त करण्यात आला असून, एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर नाणी जमा करण्यामागील नेमका उद्देश काय होता, याचा तपास आता यंत्रणांकडून केला जात आहे.
अधिकाऱ्यांना नाण्यांचा मोठ्या प्रमाणावर कथित बेकायदेशीर संग्रह आणि व्यावसायिक व्यवहार होत असल्याची गोपनीय माहिती मिळाली होती. या माहितीच्या आधारे संयुक्त पथकाने हाथरस येथील नया गंज बाजारातील एका स्टेशनरी दुकानावर संबंधित व्यापाऱ्याच्या निवासस्थानी छापे टाकले. या कारवाईदरम्यान मोठ्या प्रमाणात नाणी भरलेली पोती आढळून आली.
अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, व्यापाऱ्याच्या निवासस्थानातून 90 पोत्यांमध्ये सुमारे 5,143.5 किलो नाणी, तर दुकानातून 16 पोत्यांमध्ये सुमारे 422.8 किलो नाणी जप्त करण्यात आली. नाण्यांची संख्या प्रचंड असल्याने प्रत्येक नाणे स्वतंत्रपणे मोजणे व्यवहार्य नव्हते. त्यामुळे प्राथमिक कारवाईत संपूर्ण नाण्यांचा साठा वजन करून ताब्यात घेण्यात आला.
या कारवाईनंतर सर्वात मोठा प्रश्न उपस्थित झाला आहे तो म्हणजे, एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर ₹1, ₹2 आणि ₹5 ची नाणी जमा करण्यामागे नेमका उद्देश काय होता? तपास यंत्रणांना संशय आहे की ही नाणी वितळवणे किंवा अन्य स्वरूपात त्यांचा वापर करण्यासाठी गोळा केली असावीत. मात्र या संशयाला अद्याप अंतिम स्वरूप देण्यात आलेले नाही.
प्राथमिक तपासात संबंधित व्यापारी स्थानिक व्यावसायिकांकडून कमिशनच्या मोबदल्यात मोठ्या प्रमाणावर नाणी गोळा करत असल्याची बाब समोर आल्याचे सांगण्यात येत आहे. हा व्यवहार केवळ हाथरसपुरता मर्यादित होता की त्यामागे अन्य जिल्ह्यांपर्यंत किंवा राज्यांपर्यंत विस्तारलेले मोठे नेटवर्क कार्यरत होते, याचाही तपास सुरू आहे.
तपासादरम्यान काही नाणी आसपासच्या धार्मिक स्थळांना पुरवली जात असल्याच्या शक्यतेचीही चौकशी केली जात आहे. मंदिरांसह विविध धार्मिक स्थळांवर भाविकांकडून नाण्यांच्या स्वरूपात मोठ्या प्रमाणात देणगी किंवा अर्पण केले जाते. त्यामुळे नाण्यांची खरेदी-विक्री किंवा पुरवठा करण्यामागे अशा धार्मिक स्थळांची मागणी होती का, याचीही माहिती घेतली जात आहे.
या प्रकरणात Coinage Act, 2011 मधील कलम 12 आणि 13 अंतर्गत गुन्हा नोंदवण्यात आल्याचे सांगण्यात आले आहे. भारतीय नाण्यांचे अनधिकृतरीत्या वितळवणे, नष्ट करणे किंवा त्यांचा गैरवापर करण्याशी संबंधित कृत्यांवर या कायद्यात तरतुदी करण्यात आल्या आहेत.
अशा प्रकारच्या गुन्ह्याचे स्वरूप आणि उपलब्ध पुराव्यांनुसार दोषी व्यक्तीला सात वर्षांपर्यंत कारावास, दंड किंवा दोन्ही शिक्षा होऊ शकतात. त्यामुळे जप्त करण्यात आलेली नाणी केवळ साठवून ठेवण्यात आली होती की त्यांचा वापर बेकायदेशीर उद्देशासाठी केला जाणार होता, हे निश्चित करणे तपासातील महत्त्वाचा मुद्दा ठरणार आहे.
या प्रकरणानंतर सर्वसामान्यांमध्ये आणखी एक प्रश्न उपस्थित झाला आहे—घरात किंवा व्यवसायाच्या ठिकाणी मोठ्या प्रमाणावर नाणी साठवून ठेवणे बेकायदेशीर आहे का?
कायदेशीर दृष्टिकोनातून पाहता, वैध भारतीय नाणी मोठ्या प्रमाणावर जवळ बाळगणे किंवा बचत म्हणून जमा करणे हे स्वतःहून गुन्हा ठरत नाही. मात्र नाणी वितळवणे, त्यांचे स्वरूप बदलणे, नष्ट करणे, बेकायदेशीर व्यावसायिक व्यवहारासाठी वापरणे किंवा चलनाच्या सामान्य प्रवाहावर परिणाम करण्याच्या हेतूने त्यांचा गैरवापर करणे यासारख्या बाबी आढळल्यास कायदेशीर कारवाई होऊ शकते.
त्यामुळे प्रकरणात केवळ नाण्यांचा प्रचंड साठा सापडणे एवढ्यावरच तपास मर्यादित राहणार नाही. नाणी कोठून आली, ती कोणाकडून जमा करण्यात आली, त्यासाठी कमिशन दिले किंवा घेतले जात होते का, नाणी पुढे कोणाला पुरवली जाणार होती आणि त्यांचा अंतिम वापर काय होता, या सर्व प्रश्नांची उत्तरे शोधली जात आहेत.
जप्त करण्यात आलेल्या ₹1, ₹2 आणि ₹5 च्या नाण्यांची एकूण दर्शनी किंमत अद्याप निश्चित करण्यात आलेली नाही. नाण्यांचे वजन 5.6 टनांपेक्षा जास्त असल्याने त्यांची वर्गवारी आणि मोजणी करणे हे मोठे काम आहे. जप्त केलेला संपूर्ण साठा अधिकृत ताब्यात घेण्यात आला असून पुढील तपासासाठी आवश्यक प्रक्रिया सुरू आहे.
या प्रकरणामागे केवळ एका व्यापाऱ्याचा सहभाग आहे की मोठ्या प्रमाणावर नाण्यांची खरेदी-विक्री करणारे संघटित नेटवर्क कार्यरत आहे, याकडे तपास यंत्रणांचे विशेष लक्ष आहे. तपासात नाण्यांचा जाणूनबुजून गैरवापर केल्याचे किंवा त्यांना वितळवण्याचा हेतू असल्याचे पुरावे मिळाल्यास संबंधितांविरोधात पुढील कठोर कारवाई होण्याची शक्यता आहे.
दरम्यान, 106 पोत्यांमध्ये भरलेला तब्बल 5,663 किलोपेक्षा अधिक नाण्यांचा साठा समोर आल्याने हाथरससह उत्तर प्रदेशात या प्रकरणाची जोरदार चर्चा सुरू झाली आहे. आता तपासातून या नाण्यांच्या प्रचंड साठ्यामागील वास्तविक कारण काय समोर येते, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.
About the Author
