भारताने रशियाकडून कच्च्या तेलाची खरेदी सुरूच ठेवत आयातीत विक्रमी वाढ नोंदवली आहे. अमेरिकेसह पाश्चात्त्य देशांकडून रशियावर निर्बंध लादले गेले असतानाही भारताने आपल्या ऊर्जा सुरक्षेला प्राधान्य देत स्वस्त दरातील रशियन तेलाचा पुरवठा कायम ठेवला आहे. यामुळे भारताच्या एकूण कच्च्या तेल आयातीत रशियाचा वाटा पुन्हा एकदा सर्वोच्च पातळीवर पोहोचल्याचे दिसून येत आहे.
युक्रेन युद्धानंतर रशियावर अनेक आर्थिक निर्बंध लागू करण्यात आले. त्यानंतर युरोपियन देशांनी रशियन तेलावरील अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रयत्न केला. मात्र, जगातील तिसरा सर्वात मोठा तेल आयातदार असलेल्या भारताने बाजारातील परिस्थितीचा फायदा घेत कमी दरात उपलब्ध असलेले रशियन कच्चे तेल मोठ्या प्रमाणात खरेदी करण्याचा निर्णय घेतला. या धोरणामुळे भारताच्या ऊर्जा खर्चात बचत झाली असून देशांतर्गत इंधन पुरवठाही स्थिर ठेवण्यात मदत झाली आहे.
ताज्या आकडेवारीनुसार, भारताच्या एकूण तेल आयातीत रशियाचा वाटा लक्षणीयरीत्या वाढला आहे. पारंपरिक पुरवठादार असलेल्या इराक, सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिराती यांना मागे टाकत रशिया भारताचा सर्वात मोठा तेल पुरवठादार बनला आहे. भारतीय रिफायनरी कंपन्यांनी रशियन तेलाच्या आकर्षक सवलतींचा लाभ घेत मोठ्या प्रमाणावर खरेदी वाढवली आहे.
ऊर्जा क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, भारताचा हा निर्णय पूर्णपणे आर्थिक आणि व्यावसायिक हितसंबंधांवर आधारित आहे. भारताला दररोज मोठ्या प्रमाणावर कच्च्या तेलाची आवश्यकता असते आणि देशाच्या गरजांपैकी सुमारे 85 टक्के तेल आयातीवर अवलंबून आहे. अशा परिस्थितीत स्वस्त दरात तेल उपलब्ध होत असेल तर त्याचा लाभ घेणे ही व्यवहार्य भूमिका असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात.
अमेरिकेकडून वेळोवेळी भारताला रशियावरील निर्बंधांच्या पार्श्वभूमीवर सावध भूमिका घेण्याचे संकेत देण्यात आले आहेत. मात्र, भारताने सातत्याने स्पष्ट केले आहे की ऊर्जा सुरक्षा आणि राष्ट्रीय हित हेच त्याच्या निर्णयांचे प्रमुख निकष आहेत. भारताचे परराष्ट्र आणि ऊर्जा धोरण स्वतंत्र असून जागतिक राजकीय दबावापेक्षा देशाच्या आर्थिक गरजांना अधिक महत्त्व दिले जाईल, अशी भूमिका केंद्र सरकारने अनेकदा मांडली आहे.
रशियन तेलाची वाढती आयात भारतीय रिफायनिंग क्षेत्रासाठीही फायदेशीर ठरत आहे. भारतातील अनेक रिफायनऱ्या स्वस्त दरात कच्चे तेल खरेदी करून त्यावर प्रक्रिया करतात आणि त्यापासून तयार होणारी पेट्रोल, डिझेल व इतर पेट्रोलियम उत्पादने देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत विकतात. त्यामुळे कंपन्यांच्या नफ्यात वाढ होण्यास मदत होत आहे.
दरम्यान, जागतिक तेल बाजारात भू-राजकीय तणाव कायम असल्याने कच्च्या तेलाच्या किमतींमध्ये चढ-उतार सुरू आहेत. मध्य पूर्वेतील अस्थिरता, युक्रेन युद्ध आणि प्रमुख उत्पादक देशांच्या उत्पादन धोरणांचा परिणाम तेलाच्या किंमतींवर होत आहे. अशा वातावरणात भारतासाठी विविध स्रोतांमधून तेल आयात करणे आणि पुरवठ्याचे पर्याय खुले ठेवणे महत्त्वाचे मानले जात आहे.
भारत सरकारनेही ऊर्जा पुरवठ्याचे विविधीकरण करण्यावर भर दिला आहे. रशियासोबतच मध्य पूर्व, आफ्रिका आणि अमेरिकेसारख्या देशांकडूनही तेल आयात सुरू ठेवण्यात येत आहे. मात्र, सध्याच्या परिस्थितीत रशियन तेलावरील सवलती आणि उपलब्धता यामुळे त्याचा वाटा इतर पुरवठादारांच्या तुलनेत अधिक वाढलेला दिसत आहे.
विश्लेषकांच्या मते, आगामी काळात जागतिक परिस्थितीत मोठे बदल झाले नाहीत तर भारताची रशियाकडून तेल खरेदी सुरू राहण्याची शक्यता आहे. स्वस्त दर, स्थिर पुरवठा आणि वाढती ऊर्जा मागणी या तीन प्रमुख कारणांमुळे भारतासाठी रशियन कच्चे तेल महत्त्वाचा पर्याय बनले आहे. त्यामुळे अमेरिकेच्या नाराजीची शक्यता असली तरी भारत आपल्या ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीने व्यवहार्य आणि राष्ट्रीय हिताला पूरक असे निर्णय घेत राहील, असे संकेत सध्याच्या आयात आकडेवारीतून मिळत आहेत.
एकंदरीत, रशियाकडून कच्च्या तेलाची वाढती आयात ही भारताच्या ऊर्जा धोरणातील महत्त्वाची घडामोड मानली जात आहे. जागतिक राजकारण, आर्थिक निर्बंध आणि आंतरराष्ट्रीय दबाव यांच्या पार्श्वभूमीवरही भारताने आपल्या गरजांना प्राधान्य देत स्वतंत्र भूमिका कायम ठेवली आहे. यामुळे देशाच्या ऊर्जा सुरक्षेला बळकटी मिळत असून भविष्यातही रशिया भारताच्या तेल पुरवठा साखळीतील महत्त्वाचा भाग राहण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
About the Author
