नवी दिल्ली : देशातील अन्न सुरक्षा आणि गुणवत्ता मानकांचे पालन सुनिश्चित करण्यासाठी कार्यरत असलेल्या भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणाने ऊर्जा पेय (एनर्जी ड्रिंक) उत्पादक कंपन्यांविरोधात महत्त्वाची कारवाई सुरू केली आहे. दिशाभूल करणारे प्रचार, आरोग्याशी संबंधित अप्रमाणित दावे आणि ग्राहकांची फसवणूक होण्याची शक्यता लक्षात घेऊन प्राधिकरणाने किमान सहा नामांकित ऊर्जा पेय उत्पादक कंपन्यांना कारणे दाखवा नोटिसा बजावल्या आहेत. या कंपन्यांमध्ये रेड बुलच्या भारतीय युनिटचाही समावेश असल्याचे समोर आले आहे.
एफएसएसएआयने जारी केलेल्या नोटिसांमध्ये संबंधित कंपन्यांनी त्यांच्या उत्पादनांच्या जाहिरातींमध्ये केलेल्या विविध दाव्यांबाबत आक्षेप नोंदविला आहे. नियामक संस्थेच्या मते, काही कंपन्या त्यांच्या ऊर्जा पेयांचे विपणन करताना अशा प्रकारचे कार्यक्षम आणि उपचारात्मक दावे करत आहेत, जे विद्यमान भारतीय अन्न सुरक्षा नियमांच्या विरोधात आहेत. अशा दाव्यांमुळे ग्राहकांमध्ये उत्पादनाबाबत चुकीची धारणा निर्माण होऊ शकते आणि आरोग्यावर त्याचा विपरीत परिणाम होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
एफएसएसएआयच्या नियमांनुसार कोणतेही अन्नपदार्थ किंवा पेय औषधांप्रमाणे आजार बरे करतात, शरीराची कार्यक्षमता निश्चित पातळीपर्यंत वाढवतात किंवा विशिष्ट वैद्यकीय फायदे देतात, असा दावा करण्यास स्पष्टपणे मनाई आहे. अशा प्रकारचे दावे करण्यासाठी संबंधित वैज्ञानिक पुरावे आणि नियामक संस्थेची मंजुरी आवश्यक असते. मात्र, काही ऊर्जा पेय उत्पादकांनी त्यांच्या जाहिरातींमध्ये अशा प्रकारची भाषा वापरल्याचे प्राथमिक तपासात आढळून आले आहे.
ऊर्जा पेयांचा वापर विशेषतः तरुण वर्ग, विद्यार्थी, खेळाडू आणि कामाच्या ताणामुळे अतिरिक्त ऊर्जा मिळवू इच्छिणाऱ्या व्यक्तींमध्ये मोठ्या प्रमाणात केला जातो. त्यामुळे या उत्पादनांबाबत करण्यात येणारे कोणतेही अतिरंजित किंवा दिशाभूल करणारे दावे ग्राहकांच्या निर्णयावर थेट परिणाम करू शकतात. ग्राहकांना उत्पादनाचे वास्तविक स्वरूप, त्यातील घटक आणि त्याचे संभाव्य परिणाम याबाबत अचूक माहिती मिळणे आवश्यक असल्याचे एफएसएसएआयने स्पष्ट केले आहे.
नियामक संस्थेच्या माहितीनुसार, संबंधित कंपन्यांना त्यांच्या जाहिराती, पॅकेजिंग, लेबलिंग आणि प्रचार साहित्यामधील दावे स्पष्ट करण्यास सांगण्यात आले आहे. तसेच हे दावे कोणत्या वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे करण्यात आले आहेत, याची माहितीही सादर करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. समाधानकारक स्पष्टीकरण न मिळाल्यास संबंधित कंपन्यांविरुद्ध पुढील कायदेशीर कारवाई केली जाऊ शकते.
अन्न सुरक्षा तज्ज्ञांच्या मते, ऊर्जा पेयांमध्ये सामान्यतः कॅफिन, साखर, जीवनसत्त्वे आणि इतर उत्तेजक घटकांचा समावेश असतो. या घटकांमुळे काही काळासाठी ऊर्जा जाणवू शकते; मात्र त्याचा अर्थ असा नाही की ही पेये औषधांप्रमाणे आरोग्यविषयक समस्या दूर करतात किंवा दीर्घकालीन आरोग्य लाभ देतात. त्यामुळे अशा उत्पादनांच्या जाहिराती करताना नियमांचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे.
गेल्या काही वर्षांत ग्राहक संरक्षण आणि अन्न सुरक्षा यावर केंद्र सरकारने विशेष भर दिला आहे. दिशाभूल करणाऱ्या जाहिरातींवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी विविध नियामक संस्था सातत्याने पावले उचलत आहेत. ग्राहकांना चुकीची माहिती देणाऱ्या कंपन्यांवर कारवाई करण्याचा इशाराही वेळोवेळी देण्यात आला आहे. या पार्श्वभूमीवर एफएसएसएआयची ही कारवाई महत्त्वाची मानली जात आहे.
उद्योग क्षेत्रातील तज्ज्ञांचे मत आहे की, अन्न आणि पेय उत्पादक कंपन्यांनी उत्पादनांची विक्री वाढवण्यासाठी आकर्षक जाहिराती करण्याऐवजी नियमांचे पालन करत पारदर्शक माहिती ग्राहकांपर्यंत पोहोचवणे गरजेचे आहे. उत्पादनाचे गुणधर्म, मर्यादा आणि वापरासंबंधी माहिती स्पष्टपणे दिल्यास ग्राहकांचा विश्वास अधिक दृढ होईल.
दरम्यान, संबंधित कंपन्यांकडून या नोटिसांना उत्तर देण्याची प्रक्रिया सुरू असून, नियामक संस्थेच्या निरीक्षणांबाबत त्यांची भूमिका लवकरच स्पष्ट होण्याची शक्यता आहे. कंपन्यांनी समाधानकारक स्पष्टीकरण दिल्यानंतर पुढील निर्णय घेतला जाणार आहे. तोपर्यंत ऊर्जा पेयांच्या जाहिराती आणि त्यामधील दाव्यांवर एफएसएसएआयचे बारकाईने लक्ष राहणार असल्याचे संकेत मिळत आहेत.
या कारवाईमुळे देशातील अन्न आणि पेय उद्योगाला नियमांचे पालन करण्याचा स्पष्ट संदेश मिळाला असून, ग्राहकांच्या हिताचे संरक्षण हेच सर्वोच्च प्राधान्य असल्याचे एफएसएसएआयने पुन्हा अधोरेखित केले आहे. भविष्यात अशा प्रकारच्या दिशाभूल करणाऱ्या प्रचारावर अधिक कठोर कारवाई होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे
About the Author
