नेपाळमध्ये आलेल्या भीषण पुरामुळे हजारो कुटुंबांवर दुःखाचा डोंगर कोसळला आहे. महापुरात अनेक जण वाहून गेल्यानंतर आठवडाभर उलटूनही त्यांच्या मृतदेहांचा ठावठिकाणा लागलेला नाही. एकीकडे बचाव आणि शोधमोहीम सुरू असताना दुसरीकडे आपल्या प्रियजनांच्या परतीची आशा मावळू लागल्याने अनेक कुटुंबांनी अत्यंत वेदनादायी निर्णय घेतला आहे. मृतदेह मिळत नसल्याने बेपत्ता नातेवाईकांचे कुश गवत आणि अन्य साहित्यापासून प्रतीकात्मक पुतळे तयार करून त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार केले जात आहेत.
नेपाळमधील बोटेकोशी नदीच्या खोऱ्यात आलेल्या महापुराने मोठ्या प्रमाणावर विध्वंस केला. घरांसह रस्ते, पूल आणि अनेक वस्ती वाहून गेल्या. पुराच्या तडाख्यात अनेक नागरिक बेपत्ता झाले. काही ठिकाणी मदत आणि शोधकार्य पोहोचवणेही कठीण झाले आहे. त्यामुळे बेपत्ता नागरिकांच्या कुटुंबीयांसमोर आपल्या आप्ताचा मृतदेह मिळण्याची प्रतीक्षा करण्याशिवाय पर्याय उरलेला नाही.
मृतदेह नाही, मग प्रतीकात्मक अंत्यसंस्कार
हिंदू धार्मिक परंपरेत मृत व्यक्तीच्या अंत्यसंस्काराला मोठे महत्त्व आहे. मात्र पुरामध्ये अनेक मृतदेह वाहून गेल्याने किंवा ढिगाऱ्याखाली अडकून राहिल्याने कुटुंबीयांना अंतिम दर्शनही घेता आलेले नाही. काही मृतदेह सापडले असले तरी त्यांची ओळख पटवणे प्रशासनासाठी मोठे आव्हान ठरत आहे.
अशा परिस्थितीत काही कुटुंबांनी कुश गवतापासून मानवी शरीरासारखा प्रतीकात्मक पुतळा तयार करून त्यावर धार्मिक विधी करण्यास सुरुवात केली आहे. काठमांडूतील पशुपतिनाथ मंदिर परिसरातील आर्यघाटावर अशा पुतळ्यांचे सामूहिक अंत्यसंस्कार करण्यात आले. शंभरहून अधिक कुश पुतळ्यांवर प्रतीकात्मक अंत्यसंस्कार झाल्याची माहिती स्थानिक वृत्तांतांमध्ये देण्यात आली आहे.
या अंत्यसंस्कारांदरम्यान कुटुंबीयांच्या डोळ्यांत अश्रू आणि मनात असह्य वेदना दिसून येत आहेत. ज्याचा मृतदेह सापडलेला नाही, त्या व्यक्तीला शेवटचा निरोप कसा द्यायचा, हा प्रश्न प्रत्येक कुटुंबासमोर उभा राहिला आहे. त्यामुळे प्रतीकात्मक पुतळ्याला मृत व्यक्तीचे रूप मानून धार्मिक विधी केले जात आहेत.
आठ दिवसांनंतरही शोध सुरू
महापुराला आठ दिवस उलटून गेल्यानंतरही हजारो नागरिक बेपत्ता असल्याचे वृत्त आहे. अधिकृत आकडेवारीनुसार मृतांचा आकडा १,२०० पेक्षा पुढे गेला असून चार हजारांहून अधिक नागरिक अद्याप बेपत्ता असल्याचे विविध वृत्तसंस्थांनी नमूद केले आहे. शोधमोहीम सुरू असली तरी मुसळधार पाऊस, चिखल, ढिगारा आणि खराब झालेले रस्ते यामुळे बचावकार्याला मोठ्या अडचणी येत आहेत.
विशेषतः जलविद्युत प्रकल्पांच्या परिसरात अनेक कामगार अडकले असल्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. काही प्रकल्पांतील बोगद्यांमध्ये नागरिक अडकले असण्याची शक्यता असल्याने बचाव पथकांकडून विशेष प्रयत्न केले जात आहेत. मात्र प्रत्येक दिवस जसजसा पुढे जात आहे, तसतशी बेपत्ता नागरिकांच्या कुटुंबीयांची चिंता वाढत आहे.
ओळख पटवण्यासाठी डीएनए चाचण्यांचा आधार
पुरानंतर मोठ्या संख्येने मृतदेह सापडत असल्याने त्यांची ओळख पटवणेही प्रशासनासमोर मोठे आव्हान बनले आहे. यासाठी डीएनए नमुने घेण्याची प्रक्रिया सुरू करण्यात आली आहे. कुटुंबीयांच्या डीएनए नमुन्यांची मृतदेहांच्या नमुन्यांशी तुलना करून ओळख पटवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
दरम्यान, काठमांडूतील रुग्णालयांमध्ये आणि इतर ठिकाणी बेपत्ता व्यक्तींच्या शोधासाठी माहिती संकलित केली जात आहे. काही ठिकाणी बेपत्ता व्यक्तींची छायाचित्रे आणि माहिती असलेले फलक लावण्यात आले आहेत. आपल्या नातेवाईकाचा काहीतरी ठावठिकाणा मिळेल या आशेने नागरिक या ठिकाणी धाव घेत आहेत.
घर गेले, आता शोक करण्यासाठीही जागा नाही
या आपत्तीची आणखी एक वेदनादायी बाजू म्हणजे अनेक कुटुंबांची घरेच पुरात वाहून गेली आहेत. त्यामुळे मृत व्यक्तीसाठी पारंपरिक शोकविधी करण्यासाठीही त्यांच्याकडे जागा उरलेली नाही. काठमांडूतील काही धार्मिक स्थळे आणि शोकविधी केंद्रांनी अशा कुटुंबांना जागा उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न केला आहे. मात्र मोठ्या संख्येने कुटुंबे मदतीसाठी येत असल्याने उपलब्ध जागा अपुरी पडत आहे.
काही कुटुंबांना एकाच खोलीत अनेक मृत नातेवाईकांचे विधी करावे लागत आहेत. गॅस आणि इतर आवश्यक साहित्य मिळवणेही कठीण झाले आहे. त्यामुळे नैसर्गिक आपत्तीने केवळ जीवितहानीच केली नाही, तर जिवंत बचावलेल्या नागरिकांच्या आयुष्यावरही मोठे संकट आणले आहे.
आशा आणि निराशेच्या सीमेवर कुटुंबे
बेपत्ता नातेवाईक जिवंत सापडेल, अशी आशा कुटुंबीयांनी अनेक दिवस जपली. रुग्णालये, मदत छावण्या, शवागारे आणि घटनास्थळी शोध घेण्यात आला. मात्र काहीच माहिती न मिळाल्याने अखेर अनेकांनी धार्मिक परंपरेनुसार प्रतीकात्मक अंत्यसंस्कार करण्याचा निर्णय घेतला.
या पुतळ्यांवर होणारा अंत्यसंस्कार हा केवळ धार्मिक विधी नसून, पुरामुळे उद्ध्वस्त झालेल्या कुटुंबांच्या असह्य वेदनेचे प्रतीक बनला आहे. एका बाजूला बेपत्ता आप्त परत येण्याची आशा आणि दुसऱ्या बाजूला त्यांचे अस्तित्व गमावल्याची भीती—या दोन भावनांच्या कात्रीत नेपाळमधील हजारो कुटुंबे सापडली आहेत.
नेपाळमधील बचावकार्य अद्याप सुरू आहे. ढिगाऱ्यांखाली, नदीकाठच्या भागात आणि दुर्गम परिसरात शोधमोहीम राबवली जात आहे. मात्र मृतदेह मिळत नसलेल्या कुटुंबांसाठी प्रत्येक दिवस हा अनिश्चिततेचा आणि वेदनेचा ठरत आहे. त्यामुळे पशुपतिनाथच्या आर्यघाटावर पेटणारे हे प्रतीकात्मक चिताग्नीचे दृश्य नेपाळच्या महापुराने निर्माण केलेल्या मानवी शोकांतिकेची तीव्रता जगासमोर आणत आहे.
About the Author
