काही दिवसांपूर्वी आलेल्या भीषण महापुराच्या जखमा अजूनही ताज्या असतानाच नेपाळसमोर पुन्हा एकदा पुराचे संकट उभे ठाकले आहे. हिमालयीन भागात सुरू असलेला पाऊस, वाढत चाललेली नदीपातळी आणि सीमावर्ती भागातील अस्थिर भौगोलिक परिस्थिती यामुळे नेपाळमधील अनेक भागांना सतर्कतेचा इशारा देण्यात आला आहे. विशेष म्हणजे चीननेही सीमावर्ती भागातील संभाव्य धोके लक्षात घेऊन नेपाळला सावध केले आहे.
नेपाळ-चीन सीमेजवळ हिमनदी आणि दगडांच्या ढिगाऱ्यामुळे निर्माण झालेल्या आपत्तीने मोठे नुकसान झाले. या दुर्घटनेनंतर नद्या आणि जलप्रवाहांमध्ये मोठ्या प्रमाणात पाणी व गाळ मिसळला. अनेक रस्ते, पूल, घरे आणि जलविद्युत प्रकल्पांचे नुकसान झाले. या घटनेनंतरही परिसरातील भौगोलिक स्थिती पूर्णपणे स्थिर झालेली नाही. त्यामुळे नव्या भूस्खलनाचा, अचानक पूर येण्याचा आणि नदीपात्रातील पाणी वाढण्याचा धोका कायम आहे.
चीनकडून धोक्याचा इशारा
चीनच्या जलसंसाधन मंत्रालयाने नेपाळ-चीन सीमावर्ती भागातील परिस्थितीवर लक्ष ठेवले आहे. सीमेजवळ निर्माण झालेल्या काही अडथळा-तलावांमध्ये पाण्याची पातळी वाढल्यास त्यातून अचानक पाण्याचा मोठा प्रवाह खाली येण्याची शक्यता असल्याचे चीनने यापूर्वीच स्पष्ट केले होते. काही भागांत पुढील पावसामुळे हा धोका आणखी वाढू शकतो, असा इशारा देण्यात आला होता.
चीनने आपत्कालीन हायड्रोलॉजिकल मॉनिटरिंग सुरू केले असून धोकादायक भागातील परिस्थितीवर उपग्रह आणि इतर निरीक्षण यंत्रणांच्या माध्यमातून लक्ष ठेवले जात आहे. तसेच नेपाळसोबत जलविषयक माहितीची देवाणघेवाण करण्याचे काम सुरू ठेवण्यात येत असल्याचे चीनच्या जलसंसाधन मंत्रालयाने स्पष्ट केले आहे.
नेपाळमधील नद्यांची पातळी वाढली
दरम्यान, नेपाळमध्ये मान्सून सक्रिय असल्याने अनेक नद्यांच्या पाणीपातळीत वाढ झाली आहे सुनकोशी, बुधी गंडकी आणि महाकाली या नद्यांनी इशारा पातळी ओलांडल्याचे वृत्त आहे. तसेच मार्स्यांगदी नदीने धोक्याची पातळी ओलांडल्याने नदीकाठच्या नागरिकांना विशेष काळजी घेण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
नेपाळच्या जलविज्ञान आणि हवामान विभागाने नदीकाठच्या तसेच सखल भागातील नागरिकांना सतर्क राहण्याचा सल्ला दिला आहे. पाणीपातळी आणखी वाढल्यास सुरक्षित ठिकाणी स्थलांतर करण्याची तयारी ठेवावी, असेही प्रशासनाकडून सांगण्यात आले आहे.
आधीच्या महापुराने मोठे नुकसान
महापुराने नेपाळमध्ये मोठ्या प्रमाणावर जीवित आणि वित्तहानी केली. रासुवा, नुवाकोट, धादिंग, चितवन आणि इतर जिल्ह्यांमध्ये पुराचा मोठा फटका बसला. भोटेकोशी आणि त्रिशूली नदीच्या परिसरातील अनेक ठिकाणी पाणी आणि चिखलाचा प्रचंड प्रवाह आल्याने वाहतूक व्यवस्था विस्कळीत झाली.
रस्ते आणि पूल वाहून गेल्याने अनेक गावांचा संपर्क तुटला. काही जलविद्युत प्रकल्पांमध्ये कामगार अडकले. बचाव पथकांना खराब हवामान, चिखल, ढिगारा आणि खराब झालेले रस्ते यामुळे मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागला. हजारो नागरिकांना सुरक्षित स्थळी हलविण्यात आले असून बेपत्ता व्यक्तींचा शोध घेण्याचे कामही सुरू आहे.
या आपत्तीनंतर नेपाळ आणि चीनमधील आपत्तीपूर्व इशारा प्रणालीवरही चर्चा सुरू झाली आहे. नेपाळच्या अधिकाऱ्यांनी चीनकडून हिमनद्यांची हालचाल, पाण्याची पातळी आणि संभाव्य भूस्खलनाबाबत अधिक वेगाने माहिती मिळावी, अशी अपेक्षा व्यक्त केली आहे.
दोन्ही देशांच्या अधिकाऱ्यांची मे महिन्यात झालेल्या बैठकीत सीमापार आपत्ती व्यवस्थापन आणि माहिती देवाणघेवाणीबाबत चर्चा झाली होती. नेपाळला केवळ अतिवृष्टीची माहिती नव्हे, तर हिमनदी आणि जलसाठ्यांमधील अचानक बदलांची माहिती वेळेवर मिळणे आवश्यक असल्याचे अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले.
इशारा मिळाल्यानंतरही धोका कायम
नैसर्गिक आपत्तीच्या बाबतीत पूर्वसूचना मिळणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. मात्र हिमालयीन प्रदेशातील अचानक होणारे हिमनदी कोसळणे, भूस्खलन आणि त्यातून निर्माण होणारे फ्लॅश फ्लड काही मिनिटांत मोठे नुकसान करू शकतात. त्यामुळे केवळ नदीपातळी मोजणाऱ्या यंत्रणांवर अवलंबून राहणे पुरेसे नसल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
अलीकडील आपत्तीत नेपाळच्या काही जलमापन केंद्रांचेही नुकसान झाले. त्यामुळे पूर येण्यापूर्वीच नागरिकांना इशारा देण्याची क्षमता मर्यादित झाली. भविष्यात अशा घटना टाळण्यासाठी सीमापार रिअल-टाइम डेटा शेअरिंग, उपग्रह निरीक्षण, हिमनद्यांचे नियमित निरीक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील आपत्ती व्यवस्थापन अधिक मजबूत करण्याची गरज अधोरेखित झाली आहे.
नागरिकांना सतर्क राहण्याचे आवाहन
सध्या नेपाळच्या अनेक भागांत पाऊस सुरू असल्याने प्रशासनाने नदीकाठच्या आणि सखल भागातील नागरिकांना सतर्क राहण्याचे आवाहन केले आहे. नदीच्या पाण्याची पातळी वाढताना दिसल्यास नदीपात्र, पूल किंवा धोकादायक भागात जाणे टाळावे. स्थानिक प्रशासनाकडून मिळणाऱ्या सूचनांचे पालन करावे आणि गरज पडल्यास तातडीने सुरक्षित उंच ठिकाणी स्थलांतर करावे, असे आवाहन करण्यात आले आहे.
दरम्यान, चीनकडूनही सीमावर्ती भागातील अडथळा-तलाव, हिमनदी आणि नदीप्रवाहांवर सातत्याने लक्ष ठेवले जात आहे. दोन्ही देशांमध्ये भविष्यात नियमित जलविषयक माहिती देवाणघेवाणीची व्यवस्था निर्माण करण्याच्या दिशेने प्रयत्न सुरू आहेत.
नेपाळसमोरचे संकट अद्याप संपलेले नाही. आधीच्या महापुरातून सावरण्याआधीच नव्या पुराचा धोका निर्माण झाल्याने प्रशासन आणि नागरिकांसाठी ही मोठी परीक्षा ठरत आहे. हिमालयीन भागातील बदलते हवामान, वाढती अतिवृष्टी आणि हिमनद्यांशी संबंधित धोके लक्षात घेता, भविष्यात आपत्ती येण्यापूर्वीच तिचा अंदाज घेऊन नागरिकांपर्यंत इशारा पोहोचविणे हीच सर्वात मोठी गरज ठरणार आहे.
About the Author
