नवी दिल्ली : देशातील यंदाच्या मान्सून हंगामाबाबत भारतीय हवामान विभागाने (IMD) चिंताजनक अंदाज वर्तवला असून, एल निनोच्या प्रभावामुळे यावर्षी सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. आयोजित पत्रकार परिषदेत विभागाने मान्सूनसंदर्भातील सुधारित अंदाज जाहीर करत देशात यंदा सुमारे ९० टक्के पर्जन्यमान होईल, असे स्पष्ट केले. याआधी एप्रिल महिन्यात विभागाने ९२ टक्के पावसाचा अंदाज वर्तवला होता. मात्र, बदललेल्या हवामान परिस्थितीमुळे आता पावसाचे प्रमाण आणखी कमी होण्याची शक्यता असल्याचा इशारा देण्यात आला आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रासह देशभरातील शेतकरी, जलसंपदा विभाग आणि नागरिकांमध्ये चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे.
भारतीय हवामान विभागाच्या अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, यंदा प्रशांत महासागरातील तापमानात वाढ झाल्याने ‘एल निनो’ ही हवामानविषयक स्थिती अधिक प्रभावी होत आहे. एल निनोमुळे भारतीय उपखंडात मान्सूनच्या वाऱ्यांवर परिणाम होतो आणि पावसाचे प्रमाण कमी होण्याची शक्यता वाढते. विशेषतः कृषी क्षेत्रावर त्याचा मोठा परिणाम होऊ शकतो. मान्सूनवर अवलंबून असलेल्या शेती क्षेत्रासाठी हा इशारा महत्त्वाचा मानला जात आहे.
भारतामध्ये दरवर्षी जून ते सप्टेंबरदरम्यान पडणारा नैऋत्य मान्सून हा देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा मानला जातो. देशातील सुमारे ५० टक्क्यांहून अधिक शेती ही थेट पावसावर अवलंबून आहे. त्यामुळे पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्यास खरीप हंगामातील पिकांवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः तूर, सोयाबीन, कापूस, भात, मका यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनात घट होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
महाराष्ट्राच्या दृष्टीने पाहता, राज्यातील अनेक भागांमध्ये पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न दरवर्षी गंभीर स्वरूप धारण करतो. मराठवाडा, विदर्भ आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील काही भागांमध्ये धरणांतील जलसाठा मान्सूनवर अवलंबून असतो. जर यंदा पाऊस सरासरीपेक्षा कमी झाला, तर जलसाठा कमी राहण्याची शक्यता आहे. याचा परिणाम शेतीसह उद्योग, पिण्याचे पाणी आणि वीज निर्मितीवर होऊ शकतो.
हवामान विभागाच्या तज्ज्ञांनी सांगितले की, ९० टक्के पाऊस हा तांत्रिकदृष्ट्या ‘सामान्याखालील’ (Below Normal) श्रेणीत गणला जातो. सामान्य पर्जन्यमानाच्या तुलनेत ९६ ते १०४ टक्के पाऊस हा ‘सामान्य’ मानला जातो. मात्र, यापेक्षा कमी पाऊस पडल्यास त्याचा थेट परिणाम कृषी आणि जलव्यवस्थापनावर होऊ शकतो. त्यामुळे राज्य सरकारांनी आतापासूनच पाणी नियोजन, जलसंधारण आणि पीक नियोजनावर भर देण्याची आवश्यकता असल्याचे मत तज्ज्ञांनी व्यक्त केले आहे.
दरम्यान, हवामान विभागाने हा अंदाज संपूर्ण हंगामासाठी दिला असला, तरी काही प्रदेशांमध्ये पावसाचे वितरण असमान राहण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. काही भागांमध्ये अतिवृष्टी तर काही ठिकाणी दीर्घकाळ पावसाचा खंड पडण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी हवामान विभागाच्या सूचनांनुसार पेरणीचे नियोजन करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
महाराष्ट्रात मान्सूनचे आगमन साधारणपणे जूनच्या पहिल्या आठवड्यात होत असते. कोकण किनारपट्टी आणि मुंबईत मान्सूनची सुरुवात दमदार होत असली तरी राज्याच्या अंतर्गत भागांमध्ये पावसाचा वेग आणि प्रमाण वेगवेगळे राहते. यंदा एल निनोचा प्रभाव वाढल्यामुळे मान्सून वेळेवर येणार का आणि त्याचा जोर किती असेल, याबाबत उत्सुकता वाढली आहे.
कृषी तज्ज्ञांच्या मते, कमी पावसाच्या शक्यतेमुळे शेतकऱ्यांनी पिकांच्या निवडीत सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे. कमी पाण्यावर येणारी पिके, ठिबक सिंचन, जलसंधारण आणि पर्यायी शेती पद्धतींकडे लक्ष देण्याचा सल्ला दिला जात आहे. तसेच, शेतकऱ्यांनी हवामान विभागाच्या नियमित अंदाजांचा आधार घेत निर्णय घेणे गरजेचे असल्याचेही सांगितले जात आहे.
दरम्यान, केंद्र सरकार आणि राज्य सरकारांकडूनही परिस्थितीवर लक्ष ठेवण्यात येत असून, पाणीटंचाई टाळण्यासाठी विविध उपाययोजनांवर भर दिला जात आहे. धरणांमधील उपलब्ध जलसाठा, पावसाचा अंदाज आणि कृषी क्षेत्राच्या गरजा लक्षात घेऊन नियोजन सुरू असल्याचे प्रशासनाकडून सांगण्यात आले आहे.
एकूणच, यंदाच्या मान्सूनबाबत हवामान विभागाने व्यक्त केलेल्या सुधारित अंदाजामुळे देशभरात चिंता वाढली आहे. ९२ टक्क्यांवरून ९० टक्क्यांपर्यंत घसरलेला अंदाज हा केवळ आकड्यांतील बदल नसून, त्यामागे शेती, अर्थव्यवस्था, पाणीपुरवठा आणि सामान्य जनजीवनावर परिणाम करणारे गंभीर संकेत दडलेले आहेत. आता येत्या काही आठवड्यांत मान्सूनची वाटचाल कशी राहते आणि एल निनोचा प्रभाव किती तीव्र ठरतो, याकडे संपूर्ण देशाचे लक्ष लागले आहे.
About the Author
