देशभरातील शेतकरी, जलसंपदा विभाग आणि प्रशासनासाठी चिंतेची बातमी समोर आली आहे. भारतीय हवामान विभागाने 2026 च्या नैऋत्य मान्सूनाबाबत केलेल्या ताज्या अंदाजानुसार, यंदा देशात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता आहे. जून ते सप्टेंबर या मान्सून हंगामात देशभरात होणारा पाऊस दीर्घकालीन सरासरीच्या सुमारे 90 टक्के राहण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. त्यामुळे कृषी उत्पादन, जलसाठे आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
महाराष्ट्रासाठीही हा अंदाज महत्त्वाचा मानला जात आहे. राज्यातील काही भागांमध्ये सामान्य किंवा त्यापेक्षा जास्त पाऊस पडण्याची शक्यता असली तरी विदर्भ, मराठवाडा आणि मध्य महाराष्ट्रातील काही जिल्ह्यांमध्ये पावसाची तूट जाणवू शकते. परिणामी खरीप हंगामातील पिके, पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा आणि सिंचन व्यवस्थेवर दबाव वाढू शकतो.
देशभरात 90 टक्के पावसाचा अंदाज
प्राथमिक अंदाजानुसार, यंदाचा नैऋत्य मान्सून दीर्घकालीन सरासरीच्या तुलनेत कमी राहण्याची शक्यता आहे. सामान्य मान्सूनसाठी 96 ते 104 टक्के पाऊस आवश्यक मानला जातो. मात्र यंदाचा अंदाज 90 टक्क्यांच्या आसपास असल्याने तो ‘खालील सामान्य’ श्रेणीत मोडतो.
मान्सून हा भारताच्या कृषी अर्थव्यवस्थेचा कणा मानला जातो. देशातील जवळपास निम्म्याहून अधिक शेती अजूनही पावसावर अवलंबून आहे. त्यामुळे मान्सूनमध्ये होणारी कोणतीही घट अन्नधान्य उत्पादन, ग्रामीण रोजगार आणि आर्थिक वाढीवर परिणाम करू शकते.
महाराष्ट्रातील परिस्थिती मिश्र राहण्याची शक्यता
हवामान तज्ज्ञांच्या मते, महाराष्ट्रात सर्व भागांमध्ये समान स्वरूपाचा पाऊस पडणार नाही. कोकण किनारपट्टी, घाटमाथा आणि काही पश्चिमेकडील भागांत तुलनेने चांगला पाऊस होऊ शकतो. मात्र मराठवाडा, विदर्भ आणि मध्य महाराष्ट्रातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये पावसाची कमतरता जाणवू शकते.
विशेषतः जालना, बीड, धाराशिव, लातूर, परभणी, बुलढाणा, अकोला आणि अमरावती यांसारख्या जिल्ह्यांमध्ये पावसाचा तुटवडा निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. या भागांतील शेती मोठ्या प्रमाणात पावसावर अवलंबून असल्याने शेतकऱ्यांची चिंता वाढली आहे.
खरीप हंगामावर होऊ शकतो परिणाम
मान्सून कमी राहिल्यास सर्वाधिक परिणाम खरीप पिकांवर होण्याची शक्यता आहे. महाराष्ट्रात सोयाबीन, कापूस, तूर, उडीद, मूग आणि भात या पिकांची मोठ्या प्रमाणावर लागवड केली जाते. या पिकांसाठी सुरुवातीच्या टप्प्यात नियमित आणि पुरेसा पाऊस आवश्यक असतो.
जर जून आणि जुलै महिन्यांत पावसाचा खंड पडला किंवा अपेक्षेपेक्षा कमी पाऊस झाला, तर पेरणी उशिरा होऊ शकते. यामुळे उत्पादनात घट येण्याची शक्यता वाढते. काही भागांत शेतकऱ्यांना पुनर्पेरणीही करावी लागू शकते, ज्यामुळे उत्पादन खर्च वाढतो.
जलसाठ्यांवरही परिणाम होण्याची भीती
मान्सून कमी राहिल्यास धरणे, तलाव आणि भूजलसाठे यांच्यावरही परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील अनेक शहरांचा आणि ग्रामीण भागाचा पाणीपुरवठा धरणांवर अवलंबून आहे. मागील काही वर्षांत चांगल्या पावसामुळे जलसाठे समाधानकारक राहिले होते. मात्र यंदा पावसात घट झाल्यास पुढील उन्हाळ्यात पाणीटंचाईची समस्या निर्माण होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
विशेषतः मराठवाडा आणि विदर्भातील काही भागांमध्ये भूजल पातळी आधीच चिंताजनक आहे. त्यामुळे पावसाची कमतरता या समस्येला आणखी गंभीर बनवू शकते.
एल निनोचा प्रभाव कारणीभूत?
हवामानशास्त्रज्ञांच्या मते, प्रशांत महासागरातील तापमानातील बदल आणि एल निनोशी संबंधित परिस्थिती मान्सूनवर प्रभाव टाकू शकते. एल निनोच्या काळात भारतात सामान्यतः पाऊस कमी पडण्याची शक्यता वाढते. याशिवाय जागतिक हवामान बदलामुळेही पावसाचे स्वरूप अधिक अनिश्चित झाले आहे.
अलीकडच्या वर्षांत कमी दिवसांत अतिवृष्टी आणि उर्वरित काळात कोरडे वातावरण अशी परिस्थिती वारंवार दिसून येत आहे. त्यामुळे हंगामी पावसाचे प्रमाण जरी काही प्रमाणात समाधानकारक वाटले तरी त्याचे वितरण असमान राहू शकते.
प्रशासनाने सुरू केली तयारी
मान्सूनच्या अंदाजानंतर राज्य सरकार आणि संबंधित विभागांनी तयारीला सुरुवात केली आहे. कृषी विभागाकडून शेतकऱ्यांना कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांचा विचार करण्याचा सल्ला दिला जात आहे. तसेच जलसंधारण, पाणी बचत आणि सूक्ष्म सिंचन तंत्रज्ञानाचा वापर वाढविण्यावर भर दिला जात आहे.
जिल्हा प्रशासनांना संभाव्य पाणीटंचाईच्या पार्श्वभूमीवर कृती आराखडे तयार करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत. धरणांमधील उपलब्ध पाण्याचे नियोजनबद्ध व्यवस्थापन करण्यावरही भर दिला जाणार आहे.
शेतकऱ्यांसाठी सतर्क राहण्याचा सल्ला
तज्ज्ञांच्या मते, हवामानाचा अंदाज हा संपूर्ण हंगामाचा व्यापक अंदाज असतो. त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील परिस्थितीत बदल होऊ शकतो. शेतकऱ्यांनी हवामान विभागाच्या नियमित सूचना, अल्पकालीन अंदाज आणि कृषी सल्लागारांच्या मार्गदर्शनानुसार पेरणी व शेती नियोजन करणे आवश्यक आहे.
तसेच पाणी संवर्धन, पीक विमा, योग्य बियाण्यांची निवड आणि आधुनिक सिंचन पद्धतींचा अवलंब केल्यास संभाव्य नुकसान कमी करता येऊ शकते.
अर्थव्यवस्थेवरही पडू शकतो परिणाम
मान्सून हा केवळ शेतीपुरता मर्यादित विषय नसून संपूर्ण अर्थव्यवस्थेशी जोडलेला आहे. कृषी उत्पादन घटल्यास अन्नधान्याच्या किमती वाढू शकतात, ज्याचा परिणाम महागाईवर होऊ शकतो. ग्रामीण भागातील खरेदी क्षमता कमी झाल्यास विविध उद्योगांवरही त्याचा परिणाम होण्याची शक्यता असते.
यंदाच्या मान्सूनबाबतचा अंदाज चिंताजनक असला तरी हवामानातील बदलत्या परिस्थितीनुसार पुढील काही आठवड्यांत सुधारित अंदाज जाहीर होऊ शकतात. त्यामुळे शेतकरी, प्रशासन आणि नागरिकांनी सावध राहून परिस्थितीवर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील अनेक भागांसाठी हा मान्सून महत्त्वाचा ठरणार असून त्यावर राज्याच्या कृषी आणि जलव्यवस्थेचे भवितव्य मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहणार आहे.
About the Author
