पुरी, ओडिशा : जगभरातील कोट्यवधी भक्तांची श्रद्धा असलेली भगवान जगन्नाथांची प्रसिद्ध रथयात्रा आजपासून सुरू होत आहे. आषाढ शुद्ध द्वितीयेला सुरू होणाऱ्या या भव्य यात्रेसाठी पुरी नगरी सज्ज झाली असून देश-विदेशातून लाखो भाविक भगवान जगन्नाथ, भाऊ बलभद्र आणि बहीण सुभद्रा यांच्या दर्शनासाठी येथे दाखल झाले आहेत. शतकानुशतके चालत आलेली ही परंपरा केवळ धार्मिक उत्सव नसून भक्ती, एकता आणि अध्यात्माचा अनोखा संगम मानली जाते.
रथयात्रेच्या दिवशी भगवान जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांना मंदिरातील गर्भगृहातून बाहेर आणून भव्य रथांमध्ये विराजमान केले जाते. या सोहळ्याला ‘पहंडी’ असे म्हटले जाते. हजारो सेवक, पुजारी आणि भक्तांच्या उपस्थितीत देवतांना विशेष विधींनंतर रथावर बसवले जाते. यानंतर लाखो हातांनी रथाच्या दोऱ्या ओढत भगवान जगन्नाथांची यात्रा सुरू होते.
भगवान जगन्नाथ रथात बसून कुठे जातात?
अनेकांच्या मनात प्रश्न असतो की, भगवान जगन्नाथ रथात बसून नेमके कुठे जातात? या यात्रेचा मुख्य उद्देश भगवान जगन्नाथ आपल्या भक्तांना भेटण्यासाठी मंदिराबाहेर येतात, असा धार्मिक विश्वास आहे.
रथयात्रेत भगवान जगन्नाथ आपल्या मोठ्या भावाला बलभद्र आणि बहिणी सुभद्रेसह श्री गुंडिचा मंदिराकडे जातात. हे मंदिर भगवान जगन्नाथांची मावशी गुंडिचा देवी यांचे स्थान मानले जाते. धार्मिक कथेनुसार, भगवान जगन्नाथ काही दिवसांसाठी या मंदिरात मुक्काम करतात.
गुंडिचा मंदिराला ‘भगवान जगन्नाथांचे जन्मस्थान’ असेही काही परंपरांमध्ये मानले जाते. त्यामुळे या यात्रेला भक्तांच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व आहे. काही दिवसांच्या मुक्कामानंतर भगवान जगन्नाथ पुन्हा मुख्य मंदिरात परततात. या परतीच्या यात्रेला ‘बहुदा यात्रा’ असे म्हटले जाते.
तीन रथांचे विशेष महत्त्व
जगन्नाथ रथयात्रेतील तीन रथ हे या उत्सवाचे मुख्य आकर्षण असतात. प्रत्येक रथाची वेगळी ओळख आणि धार्मिक महत्त्व आहे.
भगवान जगन्नाथांचा रथ ‘नंदीघोष’ या नावाने ओळखला जातो. या रथाला अनेक चाके असून तो भव्य आकाराचा असतो. भगवान बलभद्र यांचा रथ ‘तालध्वज’ आणि देवी सुभद्रेचा रथ ‘दर्पदलन’ किंवा ‘देवदलन’ म्हणून ओळखला जातो.
हे रथ दरवर्षी नवीन लाकडापासून विशिष्ट परंपरेनुसार तयार केले जातात. रथ तयार करण्यासाठी विशेष कारागीर काम करतात आणि त्यासाठी अनेक धार्मिक नियमांचे पालन केले जाते.
रथाची दोरी ओढण्याचे महत्त्व काय?
रथाची दोरी ओढणे हे जगन्नाथ यात्रेतील सर्वात महत्त्वाचे धार्मिक कार्य मानले जाते. भक्तांचा विश्वास आहे की रथाची दोरी हाताने स्पर्श करून ओढल्याने त्यांना भगवान जगन्नाथांची कृपा प्राप्त होते.
धार्मिक मान्यतेनुसार, रथ ओढताना भक्त आपले अहंकार, दुःख आणि नकारात्मक विचार मागे सोडून भगवंताशी जोडले जातात. रथाची दोरी ही भक्त आणि परमेश्वर यांच्यातील आध्यात्मिक नात्याचे प्रतीक मानली जाते.
या वेळी जात, धर्म, भाषा किंवा सामाजिक भेद बाजूला ठेवून सर्व भक्त एकत्र येतात. हजारो लोक एकाच दिशेने रथ ओढतात, ही दृश्ये सामाजिक एकतेचा संदेश देतात.
राजा देखील करतात रथाची सेवा
जगन्नाथ रथयात्रेतील आणखी एक विशेष परंपरा म्हणजे ‘छेरा पहरा’. या विधीत पुरीचे गजपती महाराज स्वतः सोन्याच्या झाडूने रथाची साफसफाई करतात. यामागील संदेश असा आहे की, भगवान जगन्नाथांच्या समोर प्रत्येक व्यक्ती समान आहे. राजालाही देवाची सेवा करावी लागते.
ही परंपरा नम्रता आणि भक्तीचे प्रतीक मानली जाते.
लाखो भाविकांचा श्रद्धेचा महासागर
रथयात्रेच्या काळात पुरी शहर भक्तांनी फुलून जाते. देशाच्या विविध भागांमधून आणि परदेशातूनही भाविक येथे येतात. रस्त्यांवर भक्तिगीते, मंत्रोच्चार आणि जयघोषाचे वातावरण निर्माण होते.
‘जय जगन्नाथ’च्या घोषात संपूर्ण पुरी नगरी भक्तिमय होते. प्रशासनाकडून यात्रेसाठी विशेष सुरक्षा व्यवस्था, वाहतूक नियोजन आणि आरोग्य सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात.
परंपरा आणि अध्यात्माचा अनोखा उत्सव
जगन्नाथ पुरी रथयात्रा ही केवळ धार्मिक परंपरा नाही, तर भारतीय संस्कृतीतील श्रद्धा, समानता आणि भक्तीचे प्रतीक आहे. भगवान स्वतः भक्तांच्या भेटीसाठी मंदिराबाहेर येतात, ही भावना या यात्रेचा केंद्रबिंदू आहे.
रथाची दोरी ओढणारा प्रत्येक भक्त स्वतःला भगवान जगन्नाथांच्या सेवेत सहभागी झाल्याचे मानतो. त्यामुळेच हजारो वर्षांची ही परंपरा आजही तितक्याच उत्साहाने आणि श्रद्धेने साजरी केली जाते.
भगवान जगन्नाथांच्या या पवित्र यात्रेत सहभागी होणाऱ्या प्रत्येक भक्तासाठी हा अनुभव आयुष्यभर स्मरणात राहणारा असतो.
About the Author
