महाराष्ट्रासह देशातील अनेक भागांमध्ये उष्णतेचा पारा दिवसेंदिवस वाढत असून नागरिक हैराण झाले आहेत. मे महिन्याच्या अखेरीस उन्हाचा तडाखा अधिक तीव्र होत असताना आरोग्य तज्ज्ञांनी नागरिकांना विशेष खबरदारी घेण्याचे आवाहन केले आहे. विशेषतः ‘नवतापा’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या उन्हाळ्यातील सर्वात उष्ण नऊ दिवसांच्या काळात आरोग्याची काळजी घेणे अत्यंत गरजेचे असल्याचे सांगितले जात आहे.
भारतीय पारंपरिक मान्यतेनुसार, सूर्य रोहिणी नक्षत्रात प्रवेश करतो तेव्हापासून नवतापाला सुरुवात होते. हा काळ साधारणपणे मे महिन्याच्या उत्तरार्धात येतो आणि यावेळी सूर्यकिरणांची तीव्रता वर्षातील इतर दिवसांच्या तुलनेत अधिक असल्याचे मानले जाते. त्यामुळे वातावरणातील तापमान झपाट्याने वाढते, उष्ण वारे वाहू लागतात आणि अनेक भागांमध्ये उष्माघाताचा धोका निर्माण होतो.
यंदाही महाराष्ट्रातील अनेक शहरांमध्ये तापमानाने चाळीशी पार केली आहे. विशेषतः विदर्भ, मराठवाडा आणि मध्य महाराष्ट्रातील काही भागांमध्ये उन्हाचा कडाका अधिक जाणवत आहे. दुपारच्या वेळी रस्त्यांवर शुकशुकाट दिसून येत असून नागरिक घराबाहेर पडणे टाळताना दिसत आहेत. उष्णतेमुळे लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि दीर्घकालीन आजार असलेल्या व्यक्तींना विशेष त्रास सहन करावा लागत आहे.
आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, नवतापाच्या काळात शरीरातील पाण्याचे प्रमाण झपाट्याने कमी होते. त्यामुळे डिहायड्रेशन, चक्कर येणे, थकवा, डोकेदुखी, मळमळ, रक्तदाबातील चढ-उतार आणि उष्माघातासारख्या समस्या वाढू शकतात. विशेषतः ज्या लोकांना उन्हात जास्त वेळ काम करावे लागते, जसे की बांधकाम मजूर, वाहतूक कर्मचारी, शेतकरी किंवा डिलिव्हरी कर्मचारी, त्यांना अधिक धोका असल्याचे डॉक्टरांनी स्पष्ट केले आहे.
वैद्यकीय तज्ज्ञांनी सांगितले की, शरीरातील पाण्याची कमतरता टाळण्यासाठी दिवसभर पुरेशा प्रमाणात पाणी पिणे अत्यावश्यक आहे. फक्त तहान लागल्यावर पाणी पिण्याऐवजी नियमित अंतराने पाणी, ताक, लिंबूपाणी, नारळपाणी किंवा घरगुती सरबत यांसारखे द्रव पदार्थ सेवन करण्याचा सल्ला दिला जात आहे. थंड पेये किंवा जास्त साखर असलेले पेय पदार्थ मर्यादित प्रमाणात घेण्याचा सल्लाही दिला आहे.
उन्हाच्या तीव्रतेपासून बचाव करण्यासाठी दुपारी १२ ते ४ या वेळेत शक्यतो घराबाहेर पडू नये, असे डॉक्टरांनी सांगितले आहे. अत्यावश्यक काम असल्यास डोक्यावर टोपी, स्कार्फ किंवा छत्रीचा वापर करावा. हलक्या रंगाचे, सैलसर आणि सुती कपडे घालणे अधिक फायदेशीर ठरते. शरीरावर थेट सूर्यकिरणांचा परिणाम होऊ नये यासाठी काळजी घेणे गरजेचे आहे.
आरोग्य विभागानेही नागरिकांना सतर्क राहण्याचे आवाहन केले आहे. अचानक ताप, जास्त घाम येणे थांबणे, त्वचा लाल होणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे किंवा बेशुद्ध पडण्याची लक्षणे दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी, असा सल्ला देण्यात आला आहे. उष्माघाताची लक्षणे दुर्लक्षित केल्यास परिस्थिती गंभीर होऊ शकते.
नवतापाबाबत पारंपरिक मान्यता देखील मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित आहेत. अनेकांच्या मते, या काळात जितकी उष्णता अधिक असेल, तितका आगामी पावसाळा चांगला होण्याची शक्यता असते. ग्रामीण भागात अजूनही या काळातील तापमान आणि वाऱ्याच्या दिशेवरून पावसाचा अंदाज बांधला जातो. मात्र हवामान तज्ज्ञांच्या मते, आधुनिक हवामान बदलामुळे पारंपरिक अंदाज नेहमीच अचूक ठरतील असे नाही.
हवामान खात्याच्या निरीक्षणानुसार, देशातील अनेक भागांमध्ये उष्णतेची लाट कायम राहण्याची शक्यता आहे. महाराष्ट्रातील काही भागांमध्ये तापमान सरासरीपेक्षा जास्त राहू शकते. काही ठिकाणी वादळी वाऱ्यासह अवकाळी पावसाची शक्यता वर्तवली जात असली तरी एकूणच उष्णतेचा प्रभाव कायम राहण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
विशेष म्हणजे, वाढत्या तापमानाचा परिणाम केवळ आरोग्यावरच नव्हे तर दैनंदिन जीवनावरही होत आहे. वीज वापरात वाढ झाल्याने काही भागांत वीजेवरील ताण वाढताना दिसत आहे. शाळांना उन्हामुळे वेळा बदलाव्या लागत आहेत, तर काही ठिकाणी दुपारच्या मैदानी उपक्रमांवरही मर्यादा आणण्यात येत आहेत.
तज्ज्ञांच्या मते, हवामान बदलामुळे उष्णतेच्या लाटा अधिक तीव्र आणि वारंवार होऊ लागल्या आहेत. त्यामुळे प्रत्येक नागरिकाने उन्हाळ्यातील आरोग्यविषयक सवयी गांभीर्याने घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः लहान मुले आणि वृद्ध व्यक्तींची काळजी घेणे गरजेचे आहे. घरात पुरेसे वायुवीजन ठेवणे, हलका आहार घेणे आणि गरज नसल्यास उन्हात जाणे टाळणे फायदेशीर ठरू शकते.
एकूणच, नवतापाचा काळ हा वर्षातील सर्वात उष्ण टप्पा मानला जात असल्याने नागरिकांनी स्वतःची काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. योग्य आहार, पुरेसे पाणी, सावधगिरी आणि वैद्यकीय सल्ला यामुळे उष्णतेच्या त्रासापासून बऱ्याच प्रमाणात बचाव करता येऊ शकतो. पुढील काही दिवस उन्हाचा तडाखा कायम राहण्याची शक्यता असल्याने प्रत्येकाने सतर्क राहून आरोग्याची विशेष काळजी घेण्याची गरज आहे.
About the Author
