घराच्या बाल्कनीत, टेरेसवर किंवा अंगणात सुंदर फुलझाडे लावण्याची आवड अनेकांना असते. विशेषतः आकर्षक आणि रंगीबेरंगी फुलांमुळे जास्वंदाचे झाड घरगुती बागेत हमखास पाहायला मिळते. मात्र जास्वंदाची काळजी घेताना अनेक बागप्रेमींना एका समस्येचा वारंवार सामना करावा लागतो. ती म्हणजे झाडावर दिसणारी पांढरी, कापसासारखी कीड अर्थात ‘मिलीबग’. या किडीचा प्रादुर्भाव वाढल्यास झाडाची वाढ मंदावू शकते, पाने कमकुवत होऊ शकतात आणि फुलांच्या कळ्यांवरही परिणाम होऊ शकतो.
मिलीबग ही आकाराने अतिशय लहान असली तरी झाडासाठी त्रासदायक ठरते. झाडाच्या कोवळ्या फांद्या, पानांच्या मागील बाजूस, देठांवर तसेच फुलांच्या कळ्यांजवळ पांढऱ्या कापसासारख्या स्वरूपात ही कीड दिसून येते. सुरुवातीला काही मोजक्या ठिकाणी दिसणारी ही कीड वेळीच नियंत्रणात आणली नाही, तर हळूहळू संपूर्ण झाडावर पसरू शकते.
झाडातील रस शोषते मिलीबग
मिलीबग झाडाच्या विविध भागांमधून रस शोषून घेते. त्यामुळे झाडाला आवश्यक पोषण मिळण्यात अडथळा निर्माण होतो. प्रादुर्भाव जास्त झाल्यास पाने पिवळी पडणे, पानांचा आकार बदलणे, नवीन वाढ खुंटणे किंवा फुलांच्या कळ्या व्यवस्थित विकसित न होणे अशा समस्या दिसू शकतात.
याशिवाय मिलीबगच्या प्रादुर्भावासोबत मुंग्यांची संख्याही वाढलेली दिसते. मिलीबगकडून बाहेर पडणाऱ्या गोडसर पदार्थामुळे मुंग्या आकर्षित होतात. काही वेळा मुंग्या या किडींचे संरक्षण करतात. त्यामुळे केवळ मिलीबग हटवून उपयोग होत नाही, तर झाडावर आणि कुंडीच्या आसपास मुंग्यांची ये-जा जास्त आहे का, याकडेही लक्ष देणे महत्त्वाचे ठरते.
रासायनिक औषधांऐवजी घरगुती पर्याय
झाडावर पांढरी कीड दिसताच अनेकजण बाजारातून रासायनिक कीटकनाशक आणण्याचा विचार करतात. मात्र प्रादुर्भाव सुरुवातीच्या अवस्थेत असल्यास काही घरगुती उपायांचा वापर करता येऊ शकतो. स्वयंपाकघरात सहज उपलब्ध होणाऱ्या लिंबाच्या वाळलेल्या साली, कांद्याच्या साली आणि बेकिंग सोड्याच्या मदतीने घरगुती स्प्रे तयार करण्याचा पर्याय वापरला जातो.
या उपायासाठी लिंबाच्या साली फेकून न देता त्या व्यवस्थित वाळवून ठेवता येतात. त्याचप्रमाणे स्वयंपाक करताना उरणाऱ्या कांद्याच्या सालींचाही उपयोग करता येतो. या दोन्ही घटकांचा वापर करून तयार केलेले द्रावण झाडावरील किडींचे प्रमाण कमी करण्यासाठी सहाय्यक ठरू शकते.
असा तयार करता येईल घरगुती स्प्रे
सर्वप्रथम वाळलेल्या लिंबाच्या साली आणि कांद्याच्या साली स्वच्छ पाण्यात भिजवून ठेवाव्यात. काही काळानंतर या पाण्यात सालींचे घटक उतरतात. त्यानंतर हे मिश्रण व्यवस्थित गाळून घ्यावे. गाळलेल्या पाण्यात अत्यल्प प्रमाणात बेकिंग सोडा मिसळून द्रावण तयार करता येते.
तयार केलेले द्रावण स्प्रे बाटलीमध्ये भरून ज्या ठिकाणी मिलीबग दिसत आहेत त्या भागांवर हलक्या प्रमाणात फवारता येते. विशेषतः पानांच्या मागील बाजूला, फांद्यांच्या सांध्यांवर, कोवळ्या देठांवर आणि कळ्यांभोवती बारकाईने तपासणी करावी. कारण या ठिकाणी मिलीबग लपून राहण्याची शक्यता अधिक असते.
मात्र कोणताही घरगुती स्प्रे संपूर्ण झाडावर वापरण्यापूर्वी एका-दोन पानांवर कमी प्रमाणात वापरून पाहणे चांगले. झाडावर विपरीत परिणाम होत नाही ना, याची खात्री झाल्यानंतरच पुढील वापर करावा. बेकिंग सोड्याचे प्रमाण जास्त झाल्यास काही संवेदनशील झाडांच्या पानांवर परिणाम होण्याची शक्यता असल्याने प्रमाणाबाबत काळजी घेणे आवश्यक आहे.
जास्त प्रादुर्भाव झाल्यास काय कराल?
मिलीबगची संख्या कमी असेल तर स्प्रे करण्याआधी प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या किडी कापसाच्या बोळ्याने किंवा मऊ कापडाने सावधपणे काढून टाकता येतात. ज्या फांद्यांवर मोठ्या प्रमाणात प्रादुर्भाव झाला आहे, त्या खराब झालेल्या भागांची छाटणी करणेही उपयोगी ठरू शकते.
छाटलेले संक्रमित भाग इतर कुंड्यांजवळ ठेवू नयेत. कारण त्यावरील किडी पुन्हा दुसऱ्या झाडावर पोहोचू शकतात. बागेत अनेक कुंड्या एकमेकांच्या अगदी जवळ असतील, तर बाधित झाड काही काळ इतर झाडांपासून वेगळे ठेवणे फायदेशीर ठरू शकते.
मुंग्यांकडेही दुर्लक्ष करू नका
जास्वंदाच्या कुंडीभोवती सतत मुंग्या फिरताना दिसत असतील, तर झाडाची नीट तपासणी करणे गरजेचे आहे. मुंग्या अनेकदा मिलीबगच्या उपस्थितीचा संकेत देऊ शकतात. झाडाच्या खोडावर, पानांच्या खाली आणि फांद्यांच्या सांध्यांमध्ये पांढरे कापसासारखे ठिपके दिसतात का, हे तपासावे.
कुंडीच्या परिसरात स्वच्छता राखणे, सुकलेली आणि संक्रमित पाने वेळेवर काढणे तसेच एका झाडावरून दुसऱ्या झाडावर कीड पसरू नये यासाठी बागकामाची साधने स्वच्छ ठेवणेही महत्त्वाचे आहे.
झाडाची नियमित तपासणी सर्वात महत्त्वाची
मिलीबगचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी झाडाची नियमित पाहणी हा सर्वात सोपा मार्ग आहे. नवीन पाने, कळ्या आणि फांद्यांच्या सांध्यांची आठवड्यातून वेळोवेळी तपासणी केल्यास किडींचा प्रादुर्भाव सुरुवातीच्या टप्प्यात लक्षात येऊ शकतो. त्यामुळे नियंत्रण करणे तुलनेने सोपे होते.
जास्वंदाला योग्य सूर्यप्रकाश, आवश्यकतेनुसार पाणी आणि संतुलित पोषण मिळणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. अति पाणी देणे किंवा झाडाभोवती सतत ओलावा राहणे टाळावे. झाड निरोगी राहिल्यास विविध कीड आणि रोगांचा सामना करण्याची त्याची क्षमता चांगली राहते.
लिंबाच्या साली, कांद्याच्या साली आणि बेकिंग सोड्यासारख्या घरातील घटकांचा वापर हा सौम्य प्रादुर्भावासाठी पूरक उपाय म्हणून करता येऊ शकतो. मात्र कीड मोठ्या प्रमाणावर पसरली असेल, झाड सतत कमकुवत होत असेल किंवा घरगुती उपाय करूनही परिस्थिती सुधारत नसेल, तर स्थानिक उद्यानतज्ज्ञ किंवा कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे अधिक योग्य ठरेल.
About the Author
