मुंबई : कोट्यवधी भाविक ज्या सणाची आतुरतेने वाट पाहत असतात, त्या गणेश चतुर्थीचा उत्सव यंदा , आनंदाने साजरा केला जाणार आहे. हिंदू धर्मातील सर्वात लोकप्रिय आणि श्रद्धेचा सण मानल्या जाणाऱ्या या उत्सवाला गणेशोत्सवाची सुरुवात मानली जाते. तब्बल दहा दिवस चालणाऱ्या या उत्सवात घराघरांत तसेच सार्वजनिक मंडळांमध्ये श्री गणेशाच्या मूर्तींची प्रतिष्ठापना करून विधीवत पूजा-अर्चा, आरती, भजन-कीर्तन आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.
भगवान श्री गणेश हे बुद्धी, ज्ञान, समृद्धी, यश आणि शुभारंभाचे देवता मानले जातात. कोणतेही शुभ कार्य सुरू करण्यापूर्वी प्रथम श्री गणेशाचे पूजन करण्याची परंपरा आहे. त्यामुळे गणेश चतुर्थीला हिंदू धर्मात विशेष धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्रासह देशभरात हा सण मोठ्या उत्साहात आणि भक्तिभावाने साजरा केला जातो.
हिंदू पंचांगानुसार, भाद्रपद शुक्ल पक्षातील चतुर्थी तिथी १४ सप्टेंबर २०२६ रोजी सकाळी ७.०६ वाजता सुरू होईल, तर १५ सप्टेंबर रोजी सकाळी ७.४४ वाजता समाप्त होईल. हिंदू धर्मात सण-उत्सव साजरे करताना उदया तिथीला विशेष महत्त्व दिले जाते. त्यामुळे यंदा गणेश चतुर्थीचा उत्सव साजरा केला जाणार आहे.
धर्मशास्त्रानुसार या दिवशी शुभ मुहूर्तावर श्री गणेशाच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना करून षोडशोपचार पद्धतीने पूजा केली जाते. त्यानंतर मोदक, लाडू, दुर्वा, लाल फुले आणि विविध नैवेद्य अर्पण करून बाप्पाची आरती केली जाते.
गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक ऐक्य आणि सांस्कृतिक परंपरेचे प्रतीक मानला जातो. घरगुती गणपतींसह सार्वजनिक मंडळांमध्ये आकर्षक सजावट, देखावे, धार्मिक प्रवचने, भजन, कीर्तन, संगीत कार्यक्रम आणि विविध सामाजिक उपक्रमांचे आयोजन केले जाते. अनेक ठिकाणी रक्तदान शिबिरे, आरोग्य तपासणी, पर्यावरण जनजागृती आणि सामाजिक संदेश देणारे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात.
दहा दिवस चालणाऱ्या या उत्सवात भाविक दररोज सकाळ-संध्याकाळ आरती करून श्री गणेशाचे दर्शन घेतात. शेवटच्या दिवशी अनंत चतुर्दशीला “गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या” या जयघोषात भावपूर्ण वातावरणात श्रींचे विसर्जन केले जाते.
हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये भगवान गणेशांना विघ्नहर्ता आणि मंगलकर्ता मानले गेले आहे. जीवनातील अडथळे दूर करून सुख, समृद्धी आणि यश प्राप्त व्हावे यासाठी गणेशाची आराधना केली जाते. विद्यार्थी, व्यावसायिक, कलाकार तसेच विविध क्षेत्रातील लोक नवीन कामाची सुरुवात करण्यापूर्वी श्री गणेशाचे स्मरण करतात.
गणेश चतुर्थीच्या दिवशी उपवास, जप, स्तोत्र पठण आणि गणेश अथर्वशीर्षाचे वाचन केल्यास विशेष पुण्य प्राप्त होते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. याच दिवशी गणेशाला प्रिय असलेले मोदक, दुर्वा आणि लाल फुले अर्पण करण्याची परंपरा आहे.
महाराष्ट्रात सार्वजनिक गणेशोत्सवाला विशेष ऐतिहासिक महत्त्व आहे. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी स्वातंत्र्यपूर्व काळात समाजाला एकत्र आणण्यासाठी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची संकल्पना पुढे आणली. त्यानंतर हा उत्सव सामाजिक आणि सांस्कृतिक चळवळीचे प्रभावी माध्यम बनला. आज देशातील अनेक राज्यांसह परदेशातही भारतीय समुदाय मोठ्या उत्साहाने गणेशोत्सव साजरा करतो.
गेल्या काही वर्षांत पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवाबाबत जनजागृती मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे. शाडू मातीच्या मूर्ती, नैसर्गिक रंगांचा वापर, कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि प्लास्टिकमुक्त उत्सव यावर भर दिला जात आहे. पर्यावरणाचे संरक्षण करताना धार्मिक परंपराही जपाव्यात, असे आवाहन प्रशासन आणि विविध सामाजिक संस्थांकडून दरवर्षी केले जाते.
गणेश चतुर्थी अवघ्या काही आठवड्यांवर आल्याने बाजारपेठांमध्येही उत्साहाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. गणेशमूर्ती, सजावटीचे साहित्य, पूजेचे साहित्य, फुले, विद्युत रोषणाई आणि प्रसादासाठी लागणाऱ्या वस्तूंची खरेदी सुरू होण्याची शक्यता आहे. सार्वजनिक मंडळांनीही तयारीला सुरुवात केली असून यंदाचा गणेशोत्सव अधिक भक्तिमय, सांस्कृतिक आणि पर्यावरणपूरक पद्धतीने साजरा करण्यावर भर दिला जात आहे.
श्री गणेशाचे आगमन होत असून, कोट्यवधी भाविक “गणपती बाप्पा मोरया”च्या जयघोषात विघ्नहर्त्याचे स्वागत करण्यासाठी सज्ज झाले आहेत. श्रद्धा, भक्ती, संस्कृती आणि सामाजिक एकात्मतेचा संदेश देणारा हा दहा दिवसांचा गणेशोत्सव देशभरात उत्साहपूर्ण वातावरणात साजरा होणार आहे.
About the Author
