बाजारातून अन्नपदार्थ किंवा दैनंदिन वापरातील कोणतेही उत्पादन खरेदी करताना केवळ आकर्षक पॅकिंग, जाहिरात किंवा ब्रँडच्या नावावर विश्वास ठेवू नका, असा महत्त्वपूर्ण संदेश महाराष्ट्र अन्न व औषध प्रशासनाचे आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी ग्राहकांना दिला आहे. एखादे उत्पादन सुरक्षित आणि दर्जेदार असेलच, असे गृहीत न धरता त्याबाबत आवश्यक माहिती तपासणे आणि प्रश्न विचारणे गरजेचे असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
मुंढे यांनी ग्राहकांनी खरेदीपूर्वी उत्पादनावरील घटकांची माहिती, उत्पादनाची तारीख, एक्सपायरी डेट, उत्पादकाचे नाव-पत्ता, परवाना किंवा आवश्यक प्रमाणपत्रे आणि उत्पादन कशा पद्धतीने तयार किंवा प्रक्रिया करण्यात आले आहे, याकडे गांभीर्याने पाहावे, असे आवाहन केले. ग्राहक अधिक जागरूक झाले तर निकृष्ट, भेसळयुक्त किंवा नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या उत्पादनांवर नियंत्रण ठेवण्यास प्रशासनाला मोठी मदत होऊ शकते, असेही त्यांनी अधोरेखित केले.
फक्त पॅकिंग पाहून निर्णय घेऊ नका
आजच्या काळात बाजारपेठेत विविध प्रकारचे खाद्यपदार्थ आणि प्रक्रिया केलेली उत्पादने मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध आहेत. आकर्षक पॅकेजिंग, मोठ्या अक्षरातील दावे आणि जाहिरातींमुळे ग्राहकांचे लक्ष सहज वेधले जाते. मात्र उत्पादनाच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा त्यामागील माहिती समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
एखाद्या उत्पादनावर ‘हेल्दी’, ‘नैसर्गिक’, ‘प्रीमियम’, ‘शुगर फ्री’ किंवा अशा प्रकारचे दावे केले असतील, तर ग्राहकांनी त्याचा अर्थ स्वतःच्या पद्धतीने न लावता लेबलवरील संपूर्ण माहिती वाचावी. उत्पादनात नेमके कोणते घटक वापरले आहेत, त्यांचे प्रमाण किती आहे आणि कोणत्या प्रक्रियेतून उत्पादन तयार झाले आहे, हे समजून घेणे आवश्यक असल्याचे मुंढे यांच्या संदेशातून स्पष्ट होते.
घटकांची यादी वाचणे का महत्त्वाचे?
पॅकेज्ड खाद्यपदार्थांवर घटकांची यादी दिलेली असते. अनेकदा ग्राहक ही माहिती न वाचता थेट उत्पादन खरेदी करतात. मात्र अन्नपदार्थातील विविध घटक, अॅडिटिव्ह्ज, प्रिझर्व्हेटिव्ह्ज किंवा इतर वापरलेले पदार्थ समजून घेण्यासाठी ही माहिती महत्त्वाची ठरते.
ग्राहकांनी स्वतःच्या गरजा लक्षात घेऊन उत्पादनातील घटक तपासले पाहिजेत. विशेषतः नियमितपणे सेवन होणाऱ्या खाद्यपदार्थांच्या बाबतीत लेबल वाचण्याची सवय लावणे आवश्यक आहे. एखाद्या घटकाबाबत शंका असल्यास त्याची माहिती जाणून घेणे आणि आवश्यक असल्यास संबंधित अधिकाऱ्यांकडे तक्रार करणे हा ग्राहकाचा अधिकार आहे.
मॅन्युफॅक्चरिंग डेट आणि एक्सपायरीकडे दुर्लक्ष नको
उत्पादनाची मॅन्युफॅक्चरिंग डेट आणि एक्सपायरी डेट तपासणे ही सर्वात मूलभूत खबरदारी आहे. घाईत खरेदी करताना अनेक ग्राहक ही माहिती तपासत नाहीत. काही वेळा दुकानात उत्पादन ठेवण्याची पद्धत, तापमान किंवा साठवणुकीच्या परिस्थितीचाही उत्पादनाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो.
त्यामुळे खरेदीपूर्वी उत्पादनाची वैधता तपासण्यासोबतच पॅकेट खराब झालेले नाही ना, सील तुटलेले नाही ना किंवा उत्पादनाच्या पॅकेजिंगमध्ये कोणतीही अनियमितता दिसत नाही ना, याची खात्री करणे गरजेचे आहे.
उत्पादकाची माहितीही महत्त्वाची
ग्राहकांनी उत्पादन कोणत्या कंपनीने तयार केले आहे, उत्पादकाचा पत्ता काय आहे आणि आवश्यक परवाना किंवा नियामक माहिती उपलब्ध आहे का, याकडेही लक्ष द्यावे. उत्पादनाबाबत काही समस्या निर्माण झाल्यास उत्पादकाची ओळख आणि पत्ता उपलब्ध असणे ग्राहकांसाठी महत्त्वाचे ठरते.
मुंढे यांनी ग्राहकांनी केवळ ‘स्वस्त आहे’ किंवा ‘लोकप्रिय ब्रँड आहे’ या कारणांवरून उत्पादनाची निवड करू नये, असा व्यापक संदेश दिला आहे. जागरूक ग्राहक हा सुरक्षित बाजारपेठेचा महत्त्वाचा भाग आहे, ही भूमिका त्यांच्या आवाहनातून पुढे येते.
ग्राहकांनी प्रश्न विचारण्याची गरज
‘हे उत्पादन सुरक्षित आहे का?’, ‘यात कोणते घटक आहेत?’, ‘हे कधी तयार झाले?’, ‘याची एक्सपायरी कधी आहे?’, ‘उत्पादन योग्य पद्धतीने साठवले आहे का?’ आणि ‘उत्पादकाची माहिती स्पष्ट आहे का?’ असे प्रश्न ग्राहकांनी स्वतःला विचारणे आवश्यक आहे.
ग्राहकांनी कोणत्याही उत्पादनाबाबत संशय आल्यास तो दुर्लक्षित न करता संबंधित यंत्रणेकडे माहिती किंवा तक्रार देण्याची भूमिका घ्यावी. अशा तक्रारींमुळे प्रशासनाला नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या उत्पादक किंवा विक्रेत्यांवर कारवाई करण्यासाठी मदत होऊ शकते.
FDA ची जबाबदारी आणि ग्राहकांची भूमिका
अन्न आणि औषध प्रशासनाकडून बाजारपेठेतील उत्पादनांची गुणवत्ता, सुरक्षितता आणि नियमांचे पालन यावर देखरेख केली जाते. मात्र बाजारपेठ मोठी असल्याने प्रत्येक उत्पादनावर ग्राहकांची नजरही आवश्यक आहे. प्रशासन आणि ग्राहक यांच्यातील सहकार्यामुळे अन्नसुरक्षेच्या दृष्टीने अधिक प्रभावी व्यवस्था निर्माण होऊ शकते.
तुकाराम मुंढे यांच्या आवाहनामुळे ‘खरेदी करण्यापूर्वी माहिती तपासा’ हा संदेश पुन्हा एकदा केंद्रस्थानी आला आहे. ग्राहकांनी आपल्या आरोग्याशी संबंधित कोणतीही वस्तू खरेदी करताना निष्काळजीपणा न करता लेबलवरील माहिती काळजीपूर्वक वाचावी.
आज बाजारात पर्यायांची कमतरता नाही; मात्र योग्य उत्पादनाची निवड करण्यासाठी जागरूकता आणि माहिती आवश्यक आहे. आकर्षक जाहिरात किंवा पॅकेजिंगपेक्षा उत्पादनाची वास्तविक माहिती महत्त्वाची आहे. त्यामुळे पुढच्या वेळी कोणताही पॅकेज्ड खाद्यपदार्थ खरेदी करताना काही सेकंद थांबा, लेबल वाचा, घटक तपासा, उत्पादन आणि एक्सपायरीची तारीख पाहा आणि त्यानंतरच खरेदीचा निर्णय घ्या.
About the Author
