‘Best Before’ तारीख संपली म्हणजे अन्न खराब झाले का? FSSAI ने केला मोठा खुलासा

बाजारातून बिस्किटे, नमकीन, मसाले, सॉस, ज्यूस किंवा इतर पॅकेज्ड खाद्यपदार्थ खरेदी करताना आपण सर्वप्रथम पॅकेटवरील तारीख पाहतो. मात्र ‘Best Before’, ‘Use By’ आणि ‘Expiry Date’ या शब्दांचा नेमका अर्थ काय, याबाबत अनेक ग्राहकांमध्ये संभ्रम असतो. विशेषतः ‘Best Before’ तारीख संपली की तो पदार्थ तात्काळ खराब होतो, असे अनेकांना वाटते. मात्र भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरण माहितीनुसार या दोन्ही तारखांमध्ये महत्त्वाचा फरक आहे.

‘Best Before’ म्हणजे नेमकं काय?

FSSAIच्या स्पष्टीकरणानुसार ‘Best Before’ ही तारीख प्रामुख्याने अन्नपदार्थाच्या गुणवत्तेशी संबंधित असते. दिलेल्या साठवणुकीच्या परिस्थितीत त्या तारखेपर्यंत उत्पादनाची अपेक्षित गुणवत्ता, चव, सुगंध किंवा इतर विशिष्ट गुणधर्म टिकून राहण्याची शक्यता असते.

याचा अर्थ असा नाही की ‘Best Before’ तारीख संपताच तो पदार्थ आपोआप विषारी किंवा खाण्यास अयोग्य होतो. योग्य परिस्थितीत साठवलेले उत्पादन ‘Best Before’ नंतरही सुरक्षित असू शकते; मात्र त्याची गुणवत्ता कमी झालेली असू शकते. FSSAI स्पष्ट करते की उत्पादन असुरक्षित झाले असल्यास ते वापरू नये.

उदाहरणार्थ, एखाद्या बिस्किटाच्या पॅकेटवर ‘Best Before’ म्हणून एखादी तारीख दिली असेल, तर त्या तारखेपर्यंत कंपनीने अपेक्षित केलेली चव, कुरकुरीतपणा आणि गुणवत्ता टिकण्याचा कालावधी दर्शवला जातो. तारीख उलटल्यानंतर बिस्किटाची चव किंवा कुरकुरीतपणा कमी होऊ शकतो; पण केवळ तारीख उलटली म्हणून ते ताबडतोब खराब झाले असे मानता येत नाही.

‘Use By’ किंवा ‘Expiry Date’ अधिक गंभीर

याउलट ‘Use By’किंवा ‘Expiry Date’ यांचा अर्थ अधिक कठोर आहे. FSSAIच्या मते, ही तारीख त्या कालावधीचा शेवट दर्शवते ज्यानंतर उत्पादनाने अपेक्षित सुरक्षितता आणि गुणवत्ता टिकवली असेलच असे नाही. अशा उत्पादनाचा वापर तारखेनंतर करू नये.

म्हणून ग्राहकांनी पॅकेटवर फक्त तारीख पाहण्याऐवजी तारीख कोणत्या शब्दांसोबत दिली आहे, हे पाहणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

साध्या भाषेत फरक

Best Before – उत्पादनाची सर्वोत्तम गुणवत्ता कोणत्या तारखेपर्यंत राहण्याची अपेक्षा आहे, हे दर्शवते.

Use By/Expiry – त्या तारखेनंतर उत्पादन सेवन करण्याबाबत सुरक्षिततेचा गंभीर प्रश्न निर्माण होऊ शकतो; त्यामुळे वापर टाळावा.

यामुळे ‘Best Before’ आणि ‘Expiry’ या दोन्ही तारखा एकच आहेत, असा समज चुकीचा ठरतो.

पॅकेटवरील आणखी कोणती माहिती पाहावी?

FSSAIच्या नियमांनुसार प्री-पॅकेज्ड खाद्यपदार्थांच्या लेबलवर ग्राहकांना महत्त्वाची माहिती दिली जाते. यात उत्पादनाचे नाव, घटकांची यादी, पोषणमूल्यांची माहिती, शाकाहारी/मांसाहारी चिन्ह, उत्पादकाचे नाव व पत्ता, निव्वळ प्रमाण, बॅच किंवा लॉट क्रमांक, उत्पादन किंवा पॅकिंगची तारीख, तसेच आवश्यकतेनुसार Best Before किंवा Use By/Expiry यांचा समावेश होतो.

त्यामुळे एखादे पॅकेट खरेदी करताना फक्त किंमत किंवा ब्रँड पाहण्याऐवजी लेबल काळजीपूर्वक वाचणे गरजेचे आहे.

तारीख संपली नसली तरी अन्न खराब होऊ शकते का?

होय. फक्त पॅकेटवरील तारीख पाहून अन्न पूर्णपणे सुरक्षित असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. अन्न कसे साठवले गेले, पॅकेट व्यवस्थित बंद होते का, तापमान योग्य होते का आणि उत्पादनाच्या पॅकेटवर दिलेल्या साठवणुकीच्या सूचना पाळल्या गेल्या का, यालाही महत्त्व आहे.

उदाहरणार्थ, एखाद्या उत्पादनाला थंड ठिकाणी किंवा रेफ्रिजरेटरमध्ये ठेवण्याची सूचना असेल आणि ते बराच काळ चुकीच्या तापमानात ठेवले गेले असेल, तर तारीख बाकी असूनही त्याच्या गुणवत्तेवर किंवा सुरक्षिततेवर परिणाम होऊ शकतो.

FSSAIच्या खाद्यसुरक्षा मार्गदर्शक तत्त्वांमध्येही अन्नपदार्थ त्यांच्या आवश्यक तापमानानुसार स्वच्छ आणि योग्य वातावरणात साठवण्यावर भर देण्यात आला आहे.

पॅकेट उघडल्यानंतर अधिक काळजी आवश्यक

काही खाद्यपदार्थांवर पॅकेट उघडल्यानंतर किती दिवसांत वापरावे किंवा कोणत्या परिस्थितीत ठेवावे, याबाबत सूचना दिलेल्या असतात. त्यामुळे पॅकेट उघडल्यानंतर फक्त छापील ‘Best Before’ तारीख पाहून निर्णय घेणे योग्य ठरणार नाही.

पॅकेट उघडल्यानंतर त्यात बुरशी, असामान्य वास, रंगात मोठा बदल, ओलसरपणा, कीड किंवा पॅकेजिंगमध्ये बिघाड दिसत असल्यास असे अन्न सेवन करणे टाळावे. विशेषतः पॅकेट फुगलेले, गळती झालेले किंवा सील तुटलेले असल्यास अधिक सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे.

ग्राहकांनी कोणती चूक टाळावी?

अनेकदा ग्राहक ‘Best Before’ आणि ‘Expiry’ यांना समान समजतात. त्यामुळे काही पदार्थ अनावश्यकपणे फेकून दिले जातात; तर दुसरीकडे काहीजण ‘Best Before’ तारीख पाहून कोणतेही अन्नपदार्थ निर्धास्तपणे खाणे योग्य समजतात. दोन्ही टोकाचे निर्णय टाळणे आवश्यक आहे.

FSSAIच्या माहितीनुसार ‘Best Before’ नंतर उत्पादन अजूनही सुरक्षित असण्याची शक्यता असते; मात्र ते असुरक्षित असल्याचे संकेत दिसल्यास त्याचा वापर करू नये. दुसरीकडे ‘Use By/Expiry’ तारीख ओलांडल्यानंतर उत्पादन सेवन न करण्याचा सल्ला दिला जातो.