पंढरपूर: आषाढी वारी २०२६ मध्ये ग्रामीण पोलीस दलाने सुरक्षा आणि गर्दी व्यवस्थापनाच्या क्षेत्रात अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा यशस्वी वापर करत नवा आदर्श निर्माण केला आहे. यंदाच्या वारीत पोलीस अधीक्षक अतुल कुलकर्णी यांच्या संकल्पनेतून आणि मार्गदर्शनाखाली कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित ‘कॉग्निटिव्ह व्हिज्युअल ह्युमन न्यूरल एआय’ प्रणालीचा वापर करण्यात आला. सेंटियंट लॉजिक्स या तंत्रज्ञान संस्थेच्या सहकार्याने राबविण्यात आलेल्या या उपक्रमामुळे लाखो भाविकांची अचूक मोजणी शक्य झाली असून, भविष्यातील धार्मिक आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांसाठी ही प्रणाली प्रभावी ठरणार असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
आषाढी वारीदरम्यान या तीन दिवसांत दाखल झालेल्या भाविकांची अचूक संख्या या एआय प्रणालीने नोंदवली. पारंपरिक अंदाज किंवा हाताने केलेल्या मोजणीऐवजी अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने सुमारे ३१ लाख ९८ हजार १२९ वारकरी पंढरपुरात दाखल झाल्याची अधिकृत नोंद करण्यात आली. त्यामुळे वारीतील गर्दीचे नियोजन, वाहतूक व्यवस्था, आपत्कालीन प्रतिसाद आणि कायदा-सुव्यवस्थेचे नियोजन अधिक प्रभावीपणे करता आले.
तीन दिवसांची अचूक वारकरी संख्या
एआय प्रणालीने केलेल्या नोंदीनुसार २४ जुलै रोजी ६ लाख ७५ हजार २७४ वारकरी पंढरपुरात दाखल झाले. त्यानंतर २५ जुलै रोजी आषाढी एकादशीच्या दिवशी सर्वाधिक १८ लाख ९६ हजार ५७३ भाविकांनी श्री विठ्ठल-रुक्मिणीच्या दर्शनासाठी पंढरपुरात प्रवेश केला. २६ जुलै रोजी आणखी ६ लाख २६ हजार २८२ वारकऱ्यांची नोंद झाली. अशा प्रकारे तीन दिवसांत एकूण ३१ लाख ९८ हजार १२९ भाविकांनी नगरीत आगमन केल्याचे एआय प्रणालीने स्पष्ट केले.
विशेष म्हणजे आषाढी एकादशीच्या दिवशी जवळपास १९ लाख वारकरी दाखल झाल्याचे या नोंदीवरून समोर आले असून, ही संख्या वारीच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या गर्दींपैकी एक मानली जात आहे.
पारंपरिक सीसीटीव्ही किंवा कॅमेरा आधारित मोजणीमध्ये एखादी व्यक्ती विविध ठिकाणच्या कॅमेऱ्यांमध्ये दिसल्यास तिची अनेक वेळा नोंद होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे प्रत्यक्ष उपस्थितीपेक्षा जास्त आकडेवारी समोर येऊ शकते. मात्र यंदा वापरण्यात आलेल्या एआय प्रणालीने ही समस्या पूर्णपणे दूर केली.
प्रत्येक भाविकासाठी स्वतंत्र डिजिटल ओळख (युनिक एआय आयडेंटिटी) तयार करण्यात आली. त्यामुळे एखादा वारकरी विविध प्रवेशद्वारांमधून किंवा शहरातील वेगवेगळ्या भागांमध्ये दिसला तरी त्याची एकदाच गणना करण्यात आली. यामुळे आकडेवारी अधिक विश्वासार्ह आणि अचूक ठरली.
पाच प्रमुख मार्गांवर विशेष एआय कॅमेरे
वारकऱ्यांची अचूक नोंद करण्यासाठी शहरातील पाच प्रमुख प्रवेशमार्गांवर विशेष एआय कॅमेरे बसविण्यात आले होते. सरगम चौक ते इंदिरा गांधी चौक, तीन रस्ता ते दगडी पूल, गोपाळपूर पूल, सावरकर चौक–मिलिटरी हॉस्टेल परिसर तसेच सांगोला चौक या प्रमुख मार्गांवर ही अत्याधुनिक यंत्रणा कार्यरत होती.
या प्रणालीद्वारे व्यक्तीचा चेहरा, कपड्यांचा रंग, डोक्यावरची टोपी किंवा इतर दृश्य वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करून प्रत्येक भाविकासाठी एक वेगळी डिजिटल ओळख तयार करण्यात आली. त्यामुळे लाखो लोकांच्या गर्दीतही एकाच व्यक्तीची अचूक ओळख कायम ठेवणे शक्य झाले.
क्रॉस-कॅमेरा ट्रॅकिंगची प्रभावी सुविधा
एआय प्रणालीचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ‘क्रॉस-कॅमेरा ट्रॅकिंग’. एखादा वारकरी शहरातील विविध भागांत फिरत असताना वेगवेगळ्या सीसीटीव्ही कॅमेऱ्यांमध्ये दिसला तरी त्याला नव्याने मोजले गेले नाही. त्याऐवजी आधी तयार झालेल्या डिजिटल ओळखीशी त्याचा ताळमेळ लावण्यात आला.
याशिवाय एखादा भाविक शहराबाहेर जाऊन पुन्हा प्रवेश करत असल्यास त्याची पूर्वीच्या नोंदीशी पडताळणी करून दुबार मोजणी टाळण्यात आली. यामुळे गर्दीची आकडेवारी अत्यंत अचूक स्वरूपात उपलब्ध झाली.
गोपनीयतेलाही सर्वोच्च प्राधान्य
अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करताना भाविकांच्या गोपनीयतेची पूर्ण काळजी घेण्यात आली. या प्रक्रियेदरम्यान कोणत्याही व्यक्तीचा फोटो किंवा वैयक्तिक माहिती सर्व्हरवर संग्रहित करण्यात आली नाही. भारतातील डिजिटल पर्सनल डेटा प्रोटेक्शन कायदा तसेच आंतरराष्ट्रीय जीडीपीआर नियमांचे काटेकोर पालन करण्यात आल्याची माहिती प्रशासनाने दिली.
यामुळे एआयचा वापर करतानाही नागरिकांच्या वैयक्तिक हक्कांचे संरक्षण करण्यात आले असून, तंत्रज्ञान आणि गोपनीयता यांचा समतोल राखण्यात यश आले आहे.
भविष्यातील नियोजनासाठी ठरणार उपयुक्त
वारीसारख्या भव्य धार्मिक सोहळ्यात दरवर्षी लाखो भाविक सहभागी होतात. अशा वेळी गर्दीचे अचूक नियोजन, वाहतूक नियंत्रण, वैद्यकीय सेवा, आपत्कालीन मदत आणि सुरक्षा यंत्रणा अधिक सक्षम करण्यासाठी अशा प्रकारची तंत्रज्ञानाधारित प्रणाली अत्यंत महत्त्वाची ठरते. यंदाच्या यशस्वी प्रयोगामुळे भविष्यात राज्यातील इतर मोठ्या धार्मिक यात्रा, उत्सव आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्येही अशा एआय प्रणालीचा वापर करण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
पोलीस अधीक्षक अतुल कुलकर्णी यांचे मत
याबाबत माहिती देताना ग्रामीणचे पोलीस अधीक्षक अतुल कुलकर्णी म्हणाले, “पंढरपूर आषाढी वारी हा जगातील सर्वात मोठ्या धार्मिक सोहळ्यांपैकी एक आहे. लाखो वारकऱ्यांच्या सुरक्षिततेसाठी आणि योग्य नियोजनासाठी गर्दीचा अचूक अंदाज असणे अत्यंत आवश्यक आहे. पारंपरिक पद्धतींतील त्रुटी दूर करून यंदा एआय तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने सुमारे ३२ लाख युनिक भाविकांची अचूक नोंद करण्यात यश आले. भविष्यात गर्दी व्यवस्थापन, आपत्ती व्यवस्थापन आणि कायदा-सुव्यवस्था अधिक प्रभावीपणे राखण्यासाठी हे तंत्रज्ञान अत्यंत उपयुक्त ठरेल.”
या यशस्वी प्रयोगामुळे ग्रामीण पोलीस दलाने आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करून धार्मिक सोहळ्यांच्या व्यवस्थापनात एक नवा मापदंड निर्माण केला असून, भविष्यातील स्मार्ट पोलिसिंगसाठी हा उपक्रम महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.
About the Author
