पुणे: भारताने स्वच्छ आणि शाश्वत रेल्वे वाहतुकीच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. देशातील पहिल्या हायड्रोजनवर चालणाऱ्या ट्रेनचे उद्घाटन करण्यात आले. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी अत्याधुनिक ट्रेनला हिरवा झेंडा दाखवून रवाना केले. ही घटना भारताच्या हरित ऊर्जा आणि पर्यावरणपूरक वाहतूक व्यवस्थेच्या दिशेने एक मोठा टप्पा मानली जात आहे.
भारतीय रेल्वे गेल्या काही वर्षांपासून प्रदूषण कमी करण्यासाठी आणि कार्बन उत्सर्जन घटवण्यासाठी विविध उपाययोजना करत आहे. त्याचाच एक भाग म्हणून हायड्रोजन इंधन तंत्रज्ञानावर आधारित ट्रेन विकसित करण्यात आली आहे. ही ट्रेन पारंपरिक डिझेल इंजिनवर किंवा थेट वीज पुरवठ्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या ओव्हरहेड इलेक्ट्रिक वायरवर अवलंबून नाही. त्यामुळे रेल्वे क्षेत्रातील स्वच्छ ऊर्जेच्या वापराला नवी दिशा मिळणार आहे.
हायड्रोजनवर चालणाऱ्या या ट्रेनमध्ये हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला आहे. या तंत्रज्ञानामध्ये हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन यांच्या रासायनिक प्रक्रियेतून वीज तयार केली जाते. या प्रक्रियेत धूर किंवा हानिकारक वायू निर्माण होत नाहीत. याचा मुख्य उपउत्पादन म्हणून केवळ पाण्याची वाफ बाहेर पडते. त्यामुळे पारंपरिक डिझेल इंजिनच्या तुलनेत या ट्रेनमुळे प्रदूषणात मोठी घट होण्याची अपेक्षा आहे.
भारतीय रेल्वे ही जगातील सर्वात मोठ्या रेल्वे नेटवर्कपैकी एक आहे. लाखो प्रवासी दररोज रेल्वेने प्रवास करतात आणि मोठ्या प्रमाणावर मालवाहतूकही रेल्वेद्वारे केली जाते. त्यामुळे रेल्वे क्षेत्रातील प्रदूषण कमी करण्याचे महत्त्व मोठे आहे. हायड्रोजन ट्रेनसारख्या तंत्रज्ञानामुळे भविष्यात रेल्वे वाहतूक अधिक पर्यावरणपूरक आणि ऊर्जा कार्यक्षम बनण्यास मदत होऊ शकते.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी यावेळी भारताच्या हरित विकासाच्या उद्दिष्टांवर भर दिला. देश ऊर्जा क्षेत्रात आत्मनिर्भर होण्यासाठी आणि स्वच्छ ऊर्जा स्रोतांचा वापर वाढवण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करत आहे. हायड्रोजन रेल्वे हा या प्रयत्नांचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
या ट्रेनच्या आगमनामुळे भारत जागतिक स्तरावर स्वच्छ रेल्वे तंत्रज्ञान स्वीकारणाऱ्या देशांच्या यादीत पुढे आला आहे. काही देशांनी यापूर्वी हायड्रोजनवर चालणाऱ्या रेल्वे गाड्यांचा वापर सुरू केला आहे. आता भारतानेही या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करून वाहतूक क्षेत्रातील परिवर्तनाला सुरुवात केली आहे.
हायड्रोजन ट्रेनचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ती दुर्गम आणि अशा मार्गांवरही उपयुक्त ठरू शकते जिथे रेल्वे मार्गांचे विद्युतीकरण करणे कठीण किंवा खर्चिक असते. देशातील अनेक रेल्वे मार्गांवर पूर्ण विद्युतीकरण झाले असले तरी काही भागांमध्ये अजूनही डिझेल इंजिनचा वापर केला जातो. अशा ठिकाणी हायड्रोजन ट्रेन पर्यावरणपूरक पर्याय ठरू शकते.
तज्ज्ञांच्या मते, हायड्रोजन इंधनाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्यासाठी उत्पादन, साठवणूक आणि वितरणाची मजबूत व्यवस्था आवश्यक आहे. हरित हायड्रोजन निर्मितीसाठी अक्षय ऊर्जा स्रोतांचा वापर वाढवावा लागेल. या क्षेत्रात संशोधन आणि गुंतवणूक वाढल्यास भविष्यात हायड्रोजन तंत्रज्ञान अधिक स्वस्त आणि प्रभावी होऊ शकते.
भारतीय रेल्वेने यापूर्वीही सौर ऊर्जा, विद्युतीकरण आणि ऊर्जा बचतीच्या अनेक योजना राबवल्या आहेत. हायड्रोजन ट्रेन हा त्या प्रयत्नांमधील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. यामुळे केवळ प्रदूषण कमी होणार नाही, तर देशाच्या ऊर्जा सुरक्षेलाही मदत होण्याची शक्यता आहे.
ही ट्रेन भारताच्या “ग्रीन मोबिलिटी” अभियानाला बळ देणारी ठरणार आहे. वाढते शहरीकरण, प्रवासाची वाढती गरज आणि पर्यावरणीय आव्हाने लक्षात घेता स्वच्छ वाहतूक व्यवस्था निर्माण करणे ही काळाची गरज बनली आहे. हायड्रोजनवर आधारित रेल्वे तंत्रज्ञान भविष्यातील वाहतुकीचे चित्र बदलू शकते.
भारताने सुरू केलेली ही हायड्रोजन ट्रेन केवळ एक नवीन रेल्वे सेवा नसून पर्यावरण संरक्षण, तंत्रज्ञानातील प्रगती आणि शाश्वत विकासाच्या दिशेने उचललेले महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे. आगामी काळात अशा आणखी हरित वाहतूक प्रकल्पांमुळे भारताची रेल्वे व्यवस्था अधिक आधुनिक, स्वच्छ आणि पर्यावरणपूरक होण्याची अपेक्षा आहे.
About the Author
