भारताच्या सेमीकंडक्टर क्षेत्रासाठी अत्यंत महत्त्वाची घडामोड समोर आली आहे. भारतीय उद्योगसमूह Tata Electronics आणि डच तंत्रज्ञान कंपनी ASML यांच्यात सामंजस्य करार (MoU) झाला असून गुजरातमधील धोलेरा येथे उभारल्या जाणाऱ्या टाटांच्या अब्जावधी डॉलरच्या सेमीकंडक्टर प्रकल्पासाठी अत्याधुनिक लिथोग्राफी तंत्रज्ञान आणि उपकरणे पुरवण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
हा करार का महत्त्वाचा मानला जातोय? याचे उत्तर समजून घेण्यासाठी आधी सेमीकंडक्टर उद्योगाचा पाया काय आहे, हे समजणे आवश्यक आहे.
सेमीकंडक्टर चिप्स म्हणजे आजच्या डिजिटल जगाचा मेंदू. मोबाईल फोन, लॅपटॉप, इलेक्ट्रिक कार, संरक्षण उपकरणे, एआय सर्व्हर, डेटा सेंटर, मेडिकल उपकरणे अशा जवळपास प्रत्येक आधुनिक तंत्रज्ञानाचा पाया या चिप्सवर उभा आहे. पण या चिप्स बनवणे अत्यंत क्लिष्ट आणि खर्चिक प्रक्रिया असते. एका छोट्याशा चिपमध्ये अब्जावधी ट्रान्झिस्टर बसवण्यासाठी नॅनोमीटर स्तरावर अचूक काम करावे लागते.
याठिकाणी लिथोग्राफी तंत्रज्ञान सर्वात महत्त्वाची भूमिका बजावते. साध्या भाषेत सांगायचे तर, सिलिकॉन वेफरवर अत्यंत सूक्ष्म इलेक्ट्रॉनिक सर्किट्स ‘प्रिंट’ करण्याचे काम लिथोग्राफी मशिन्स करतात. ही प्रक्रिया इतकी अचूक असते की मानवी केसाच्या जाडीपेक्षाही हजारो पट लहान स्तरावर डिझाइन तयार केले जाते.
या क्षेत्रात ASML हे नाव जगातील सर्वात प्रभावी कंपनी म्हणून ओळखले जाते. विशेषतः 3nm किंवा त्यापेक्षा अत्यंत सूक्ष्म चिप्स बनवण्यासाठी लागणाऱ्या अत्याधुनिक EUV (Extreme Ultraviolet) लिथोग्राफी मशिन्सच्या उत्पादनात ASML जवळपास एकमेव जागतिक पुरवठादार मानली जाते. जगातील अनेक मोठ्या कंपन्या, जसे की Intel, TSMC आणि Samsung Electronics, या अत्याधुनिक चिप निर्मितीसाठी ASML च्या मशिन्सवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहेत.
यामुळेच टाटा आणि ASML यांच्यातील करार भारतासाठी रणनीतिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा ठरत आहे. भारतात सेमीकंडक्टर उत्पादन क्षमता निर्माण करण्यासाठी केवळ कारखाना उभारणे पुरेसे नसते, तर अत्याधुनिक उपकरणे, कुशल मनुष्यबळ, पुरवठा साखळी आणि तांत्रिक भागीदारीची गरज असते. या पार्श्वभूमीवर हा करार भारताच्या तांत्रिक स्वावलंबनाकडे एक मोठे पाऊल म्हणून पाहिला जात आहे.
तथापि, सोशल मीडियावर या कराराबाबत अनेक दावे आणि राजकीय प्रतिक्रिया देखील व्हायरल होत आहेत. विशेषतः “हे फक्त एका नेत्यामुळेच शक्य झाले” किंवा “पूर्वीच्या सरकारांनी देश मागे ढकलला” अशा दाव्यांकडे वस्तुनिष्ठ दृष्टीने पाहण्याची गरज आहे.
भारताने सेमीकंडक्टर क्षेत्रात प्रवेश करण्यासाठी गेल्या अनेक दशकांत प्रयत्न केले आहेत. मात्र जागतिक स्पर्धा, अत्यंत मोठी गुंतवणूक, तंत्रज्ञानातील गुंतागुंत आणि पुरेशा परिसंस्थेअभावी भारत अपेक्षित गतीने पुढे जाऊ शकला नाही. अलीकडच्या काळात केंद्र सरकारने सेमीकंडक्टर मिशन, प्रोत्साहन योजना (PLI), विदेशी गुंतवणूक आणि जागतिक भागीदारी यावर अधिक भर दिला आहे. याचा परिणाम म्हणून टाटा, मायक्रॉन आणि इतर कंपन्यांच्या गुंतवणुकीला गती मिळताना दिसत आहे.
पंतप्रधान Narendra Modi यांच्या परदेश दौऱ्यांदरम्यान तंत्रज्ञान आणि गुंतवणूक भागीदारीवर भर देण्यात आला, हेही खरे आहे. परंतु अशा मोठ्या औद्योगिक करारांमागे केवळ एका व्यक्तीचा नव्हे, तर केंद्र सरकार, राज्य सरकार, उद्योगसमूह, तांत्रिक संस्था, जागतिक कंपन्या आणि धोरणात्मक बदल यांचा एकत्रित सहभाग असतो.
तसेच “भारतामध्ये भविष्यात लिथोग्राफी मशिन्स तयार होतील” हा दावा सध्या संभाव्यतेच्या पातळीवर आहे. कारण ASML ची अत्याधुनिक EUV मशिन्स तयार करणे हे जगातील सर्वात कठीण अभियांत्रिकी कामांपैकी एक मानले जाते. त्यासाठी हजारो उच्च-प्रेसिजन घटक, विशेष पुरवठादार आणि दशकांचा संशोधन अनुभव आवश्यक असतो. मात्र भारतात संशोधन आणि उत्पादन क्षमतांमध्ये वाढ होत असल्याने भविष्यात मोठ्या संधी नाकारता येणार नाहीत.
एकूणच पाहता, TATA–ASML करार हा भारताच्या सेमीकंडक्टर उद्योगासाठी आशादायी आणि दीर्घकालीन दृष्टीने महत्त्वाचा टप्पा आहे. यामुळे भारत जागतिक इलेक्ट्रॉनिक्स आणि चिप मॅन्युफॅक्चरिंग साखळीत अधिक प्रभावी भूमिका बजावू शकतो. मात्र या यशाकडे केवळ राजकीय चष्म्यातून न पाहता, तांत्रिक, आर्थिक आणि औद्योगिक दृष्टिकोनातून पाहणे अधिक गरजेचे आहे. कारण सेमीकंडक्टर क्षेत्रात यश हे एका दिवसात मिळत नाही—त्यासाठी सातत्यपूर्ण धोरण, गुंतवणूक आणि जागतिक दर्जाचे तंत्रज्ञान आवश्यक असते.
About the Author
