भारतीय कॉर्पोरेट क्षेत्रासाठी चिंताजनक आणि धक्कादायक बातमी समोर आली आहे. अनेक वर्षांनंतर प्रथमच जगातील बाजारमूल्यानुसार (Market Capitalization) अव्वल 100 कंपन्यांच्या यादीत एकही भारतीय कंपनी स्थान मिळवू शकलेली नाही. भारतीय शेअर बाजारातील घसरण, गुंतवणूकदारांचा कमी झालेला विश्वास आणि मोठ्या कंपन्यांच्या बाजारमूल्यात झालेली घट यामुळे भारतातील आघाडीच्या कंपन्या जागतिक क्रमवारीत मागे पडल्या आहेत.
गेल्या काही वर्षांत भारतातील अनेक दिग्गज कंपन्यांनी जागतिक स्तरावर आपली मजबूत ओळख निर्माण केली होती. विशेषतः रिलायन्स इंडस्ट्रीज, एचडीएफसी बँक आणि टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस (TCS) यांसारख्या कंपन्या जगातील टॉप 100 कंपन्यांच्या यादीत सातत्याने स्थान राखून होत्या. मात्र, अलीकडील आर्थिक परिस्थिती आणि शेअर बाजारातील अस्थिरतेमुळे या कंपन्यांचे बाजारमूल्य मोठ्या प्रमाणावर घटले आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, भारतीय शेअर बाजारावर जागतिक आर्थिक मंदीची भीती, विदेशी गुंतवणूकदारांकडून निधी काढून घेणे, व्याजदरातील बदल आणि भू-राजकीय परिस्थितीचा मोठा परिणाम झाला आहे. त्यामुळे अनेक मोठ्या भारतीय कंपन्यांच्या शेअर्समध्ये घसरण झाली असून त्याचा थेट परिणाम त्यांच्या मार्केट कॅपिटलायझेशनवर दिसून आला आहे. यामुळे भारतातील प्रमुख कंपन्यांना जागतिक क्रमवारीत स्थान टिकवून ठेवणे कठीण झाले.
विशेष म्हणजे, गेल्या दशकात भारताची अर्थव्यवस्था वेगाने वाढत असल्याचे चित्र निर्माण झाले होते. भारत हा जगातील सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थांपैकी एक म्हणून ओळखला जात होता. त्याचबरोबर देशातील अनेक उद्योगसमूहांनी आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतही विस्तार केला होता. त्यामुळे भारतीय कंपन्यांचे जागतिक मूल्यांकन सातत्याने वाढत असल्याचे दिसत होते. परंतु, अलीकडच्या काळातील बाजारातील अस्थिरतेने हे चित्र काहीसे बदलले आहे.
गुंतवणूकदारांमध्ये वाढती अनिश्चितता हीदेखील यामागील महत्त्वाची कारणे मानली जात आहेत. परदेशी संस्थात्मक गुंतवणूकदारांनी (FII) भारतीय बाजारातून मोठ्या प्रमाणात गुंतवणूक काढून घेतल्याने शेअर बाजारावर दबाव वाढला. त्याचा परिणाम प्रमुख कंपन्यांच्या शेअर्सवर झाला. याशिवाय तंत्रज्ञान, बँकिंग आणि ऊर्जा क्षेत्रातील कंपन्यांच्या कामगिरीवरही जागतिक परिस्थितीचा परिणाम झाल्याचे दिसून आले.
रिलायन्स इंडस्ट्रीजसारख्या मोठ्या उद्योगसमूहाने ऊर्जा, दूरसंचार आणि रिटेल क्षेत्रात मजबूत उपस्थिती निर्माण केली असली, तरी बाजारमूल्यातील घसरणीपासून कंपनी पूर्णपणे वाचू शकली नाही. त्याचप्रमाणे एचडीएफसी बँक आणि टीसीएस यांसारख्या कंपन्यांनाही शेअर बाजारातील दबावाचा फटका बसला. परिणामी, या कंपन्या जागतिक टॉप 100 कंपन्यांच्या यादीतून बाहेर पडल्या.
आर्थिक तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, ही परिस्थिती कायमस्वरूपी नसून बाजारातील चढ-उतार हा आर्थिक व्यवस्थेचा भाग असतो. भारताची मजबूत आर्थिक वाढ, वाढती डिजिटल अर्थव्यवस्था, उत्पादन क्षेत्रातील सुधारणा आणि परकीय गुंतवणुकीच्या संधी यामुळे भविष्यात भारतीय कंपन्या पुन्हा जागतिक स्तरावर मजबूत पुनरागमन करू शकतात. अनेक भारतीय कंपन्यांकडे दीर्घकालीन वाढीची क्षमता असल्याचेही तज्ज्ञांनी नमूद केले आहे.
दरम्यान, या घडामोडीमुळे भारतीय उद्योगविश्वात चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले असले, तरी अनेक विश्लेषक याकडे तात्पुरती घसरण म्हणून पाहत आहेत. भारतातील उद्योग आणि सेवा क्षेत्राची क्षमता, वाढणारा ग्राहकवर्ग आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील विस्तार पाहता आगामी काळात भारतीय कंपन्या पुन्हा जागतिक टॉप 100 यादीत स्थान मिळवतील, असा विश्वासही व्यक्त केला जात आहे.
सध्या मात्र, जगातील अव्वल बाजारमूल्य असलेल्या 100 कंपन्यांच्या यादीत एकही भारतीय कंपनी नसणे हे भारताच्या कॉर्पोरेट क्षेत्रासाठी मोठे आव्हान मानले जात आहे. यामुळे भारतीय कंपन्यांना अधिक स्पर्धात्मक धोरणे, गुंतवणूकदारांचा विश्वास वाढविणे आणि जागतिक स्तरावर अधिक मजबूत कामगिरी करण्याची गरज अधोरेखित झाली आहे.
About the Author
