महाराष्ट्रात अवघ्या १६ दिवसांत २९ भूकंपाचे धक्के नोंदवले गेल्याने नागरिकांमध्ये चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे. विशेषतः नाशिक आणि पालघर परिसरात वारंवार जाणवणाऱ्या सौम्य भूकंपांमुळे ‘मोठा भूकंप येणार का?’, ‘मुंबईला याचा धोका आहे का?’ असे प्रश्न उपस्थित होत आहेत. मात्र, भूगर्भतज्ज्ञांच्या मते सध्याची परिस्थिती घाबरून जाण्यासारखी नसून, हे धक्के ‘अर्थक्वेक स्वॉर्म’ या नैसर्गिक प्रक्रियेशी संबंधित असण्याची शक्यता आहे.
३० जुलै ते १४ ऑगस्टदरम्यान २९ धक्के
३० जुलै ते १४ ऑगस्ट या १६ दिवसांच्या कालावधीत महाराष्ट्रात एकूण २९ भूकंपाची नोंद झाली. त्यापैकी २४ धक्के नाशिक परिसरात, ४ पालघरमध्ये आणि १ नागपूरमध्ये नोंदवण्यात आला. या भूकंपांची तीव्रता साधारण २ ते ४.३ रिश्टर स्केल दरम्यान होती. हे भूकंप जमिनीखाली अंदाजे ५ ते ८ किलोमीटर खोलीवर झाले.
या मालिकेतील सर्वात तीव्र धक्का नाशिक परिसरात ४.३ रिश्टर स्केलचा होता. हा भूकंप सुमारे ५ किलोमीटर खोलीवर नोंदवला गेला. त्यामुळे नाशिक आणि आसपासच्या भागातील नागरिकांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले. काही दिवसांत वारंवार धक्के जाणवत असल्याने सोशल मीडियावरही मोठ्या भूकंपाच्या शक्यतेबाबत चर्चा सुरू झाली आहे.
‘अर्थक्वेक स्वॉर्म’ म्हणजे नेमकं काय?
भूकंपांच्या या मालिकेला तज्ज्ञांनी ‘अर्थक्वेक स्वॉर्म’ म्हणजेच भूकंपांचा समूह किंवा मालिका असे संबोधले आहे. एखाद्या विशिष्ट परिसरात कमी कालावधीत वारंवार छोटे भूकंप होतात, तेव्हा या घटनेला अर्थक्वेक स्वॉर्म म्हटले जाते.
सामान्यतः मोठा भूकंप झाल्यानंतर त्यानंतर छोटे धक्के जाणवतात. त्यांना ‘आफ्टरशॉक’ म्हटले जाते. मात्र अर्थक्वेक स्वॉर्ममध्ये आधी मोठा भूकंप होणे आवश्यक नसते. उलट, कमी तीव्रतेचे अनेक धक्के काही दिवस, आठवडे किंवा काही वेळा त्याहून अधिक काळ वेगवेगळ्या अंतराने जाणवत राहू शकतात.
नाशिकमध्येच वारंवार भूकंप का?
या भूकंप मालिकेमागे पावसाळ्यातील भूगर्भीय हालचालींचाही संबंध असू शकतो, असे तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे. IIT बॉम्बेचे भूकंपतज्ज्ञ यांच्या मते, दख्खनच्या पठारी भागात पावसाळ्याच्या काळात अशा प्रकारची भूकंपीय सक्रियता दिसून येऊ शकते.
नाशिक परिसरात मोठ्या प्रमाणात बेसाल्ट खडक आढळतात. या खडकांमध्ये नैसर्गिक भेगा आणि सूक्ष्म फटी असतात. पावसाचे पाणी या भेगांमध्ये खोलवर मुरल्यानंतर भूगर्भातील दाबात बदल होऊ शकतो. या प्रक्रियेला **‘हायड्रो-सिस्मिसिटी’**शी जोडले जाते. त्यामुळे आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या भूगर्भीय भेगांमध्ये हालचाल होऊन सौम्य भूकंपाचे धक्के निर्माण होऊ शकतात.
मुंबईला मोठा धोका आहे का?
या सगळ्यात सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे नाशिक आणि पालघरमधील भूकंपांमुळे मुंबईला मोठा धोका निर्माण झाला आहे का?
तज्ज्ञांच्या मते, सध्या नोंदवले गेलेले भूकंप प्रामुख्याने कमी तीव्रतेचे आणि तुलनेने उथळ आहेत. त्यामुळे त्यांच्या हालचालींची ऊर्जा मोठ्या अंतरावर पोहोचण्याची शक्यता कमी असते. उपलब्ध तज्ज्ञांच्या मतानुसार, सध्याच्या या भूकंप मालिकेमुळे मुंबईत मोठा भूकंप येणार असल्याचा कोणताही ठोस निष्कर्ष काढता येत नाही.
मात्र याचा अर्थ भूकंपाचा धोका पूर्णपणे नाकारता येतो असा नाही. भूकंपाच्या घटना नेमक्या कधी आणि कुठे घडतील, याचा अचूक अंदाज सध्या वैज्ञानिक पद्धतीने लावता येत नाही. त्यामुळे शहरांमध्ये भूकंपरोधक बांधकाम नियमांचे पालन करणे, जुन्या इमारतींची सुरक्षितता तपासणे आणि आपत्ती व्यवस्थापनाची तयारी ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
महाराष्ट्रासाठी ही पहिलीच घटना नाही
महाराष्ट्रात अशा प्रकारे वारंवार छोटे भूकंप होण्याची ही पहिली वेळ नाही. यापूर्वीही नाशिक, पालघर आणि इतर भागांत भूकंपांच्या मालिका नोंदल्या गेल्या आहेत. २०१९ आणि २०२३ मध्येही अशाच स्वरूपाची भूकंपीय सक्रियता पाहायला मिळाली होती. त्यामुळे सध्याची घटना पूर्णपणे अभूतपूर्व आहे, असे म्हणता येणार नाही.
नागरिकांनी काय काळजी घ्यावी?
भूकंपाची बातमी समोर आल्यानंतर अफवा आणि सोशल मीडिया संदेशांवर विश्वास ठेवण्याऐवजी अधिकृत माहितीवर भर देणे गरजेचे आहे. भूकंपाचा धक्का जाणवल्यास घरातील सुरक्षित जागा निवडणे, खिडक्या आणि जड वस्तूंपासून दूर राहणे तसेच लिफ्टचा वापर टाळणे यांसारख्या मूलभूत सुरक्षा उपायांची माहिती नागरिकांनी ठेवावी.
विशेषतः जुन्या आणि संरचनात्मकदृष्ट्या कमकुवत इमारतींमध्ये राहणाऱ्यांनी इमारतीची सुरक्षितता तज्ज्ञांकडून तपासून घेणे आवश्यक आहे. भूकंपाची तीव्रता कमी असली तरी वारंवार धक्के जाणवत असल्यास स्थानिक प्रशासनाला माहिती देणे महत्त्वाचे आहे.
About the Author
