प्रविण शिवपूजे : श्रावण महिना म्हटला की भगवान शिवाची भक्ती, मंदिरांमधील अभिषेक, बेलपत्र, रुद्राभिषेक, उपवास आणि ‘हर हर महादेव’चा जयघोष असे भक्तिमय वातावरण पाहायला मिळते. हिंदू धर्मपरंपरेत श्रावण महिन्याला विशेष महत्त्व असून, या महिन्यातील प्रत्येक सोमवार हा भगवान शिवाच्या उपासनेसाठी अत्यंत पवित्र मानला जातो. अनेक भाविक या दिवशी उपवास करतात, शिवलिंगावर जलाभिषेक करतात आणि विविध धार्मिक विधी करतात. याच परंपरांमध्ये ‘शिवामूठ’ वाहण्याला विशेष महत्त्व आहे.
शिवामूठ म्हणजे श्रावणी सोमवारी भगवान शिवाला त्या दिवसासाठी ठरवलेले धान्य मूठभर अर्पण करणे. ही परंपरा केवळ पूजा किंवा धार्मिक विधी म्हणून न पाहता त्यामागील दान, कृतज्ञता, त्याग, श्रद्धा आणि समाजहिताची भावना समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
शिवामूठ म्हणजे नेमके काय?
आपल्याकडे जे काही आहे, त्यातील काही भाग देवाला भक्तिभावाने अर्पण करावा, अशी भारतीय संस्कृतीची शिकवण आहे. शेतकऱ्याला मिळणारे धान्य, घरातील अन्नधान्य किंवा आपल्या कष्टातून मिळालेल्या उत्पन्नातील काही भाग ईश्वराला अर्पण करून त्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याची भावना शिवामूठीमागे आहे.
भगवान शिवाला ‘भोलेनाथ’ आणि ‘आशुतोष’ म्हटले जाते. भक्ताच्या साध्या, निर्मळ आणि मनापासून केलेल्या भक्तीने भगवान शिव प्रसन्न होतात, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे मोठ्या पूजा-साहित्यापेक्षा भक्ती आणि श्रद्धेला महत्त्व दिले जाते.
शिव-पार्वती यांना सुखी दांपत्यजीवनाचा आदर्श मानले जाते. त्यामुळे पतीचे आरोग्य, कुटुंबाचे सुख-समाधान आणि वैवाहिक जीवनात प्रेम व सौहार्द राहावे, या भावनेने अनेक महिला श्रावणी सोमवारचे व्रत आणि शिवामूठ श्रद्धेने करतात.
शिवामूठीमागे दानाची भावना
शिवामूठीचा सर्वात महत्त्वाचा संदेश म्हणजे ‘देण्याची वृत्ती’. आपल्या घरातील धान्यातून मूठभर धान्य वेगळे काढून ते देवाला अर्पण करणे म्हणजे आपल्याला मिळालेल्या अन्नाबद्दल ईश्वराप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे.
पूर्वी मंदिरात अर्पण केलेले धान्य पुजारी किंवा मंदिराशी संबंधित गरजू व्यक्तींना मिळत असे. त्यामुळे या परंपरेमुळे धार्मिक विधीबरोबरच सामाजिक मदतीलाही हातभार लागत असे.
आजच्या काळातही ही भावना जपता येते. शिवामूठीसाठी बाजूला काढलेले धान्य नंतर गरजू व्यक्तीला, अन्नछत्राला किंवा योग्य ठिकाणी अन्नदानासाठी देता येते. त्यामुळे भक्तीचे रूप दानात आणि दानाचे रूप समाजसेवेत बदलू शकते.
श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी कोणती शिवामूठ?
परंपरेनुसार श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी वेगवेगळ्या धान्याची शिवामूठ वाहण्याची पद्धत आहे. सामान्यतः हा क्रम पुढीलप्रमाणे सांगितला जातो—
पहिला सोमवार – तांदूळ
दुसरा सोमवार – तीळ
तिसरा सोमवार – मूग
चौथा सोमवार – जवस
पाचवा सोमवार – सातू
पाचवा सोमवार असेल तर सातूची शिवामूठ वाहिली जाते. मात्र प्रदेश, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार या क्रमात काही फरक आढळू शकतो.
पहिल्या सोमवारी तांदळाची शिवामूठ
पहिल्या श्रावणी सोमवारी तांदूळ शिवलिंगावर अर्पण करण्याची परंपरा आहे. अखंड तांदूळ घेऊन भगवान शिवाचे स्मरण करून तो भक्तिभावाने अर्पण केला जातो.
या वेळी ‘ॐ नमः शिवाय’ या पंचाक्षरी मंत्राचा जप करता येतो. त्यानंतर आपल्या मनातील इच्छा, कुटुंबाचे सुख, आरोग्य आणि सर्वांच्या कल्याणासाठी प्रार्थना केली जाते.
शिवामूठ वाहताना म्हणली जाणारी प्रार्थना
काही ठिकाणी शिवामूठ वाहताना पुढील पारंपरिक प्रार्थना म्हटली जाते—
‘शिवा शिवा महादेवा,
माझी शिवामूठ ईश्वरा देवा,
मनातल्या इच्छा पूर्ण कर रे देवा.’
ही प्रार्थना तीन वेळा म्हणण्याची पद्धत काही भागांत प्रचलित आहे. तसेच भगवान शिवाची पूजा करताना ‘ॐ नमः शिवाय’ या नाममंत्राचा जप करणेही भक्तीच्या दृष्टीने महत्त्वाचे मानले जाते.
शिवपूजेचा शास्त्रोक्त उल्लेख
व्रतपरंपरेत सोमवारी भगवान शिवाची विधीपूर्वक पूजा करण्याचे महत्त्व सांगितले आहे—
‘उपोषितः शुचिर्भूत्वा सोमवारे जितेन्द्रियः।
वैदिकैर्लौकिकैर्मन्त्रैर्विधिवत्पूजयेच्छिवम्॥’
याचा भावार्थ असा की, सोमवारी संयम पाळून, शुचिर्भूत होऊन आणि उपवास करून वैदिक किंवा लौकिक मंत्रांनी भगवान शिवाची विधीपूर्वक पूजा करावी.
वैदिक मंत्र म्हणणे शक्य नसेल तरी ‘ॐ नमः शिवाय’ या नाममंत्राने शिवाचे स्मरण आणि पूजा करता येते.
शिवामूठीमुळे कोणते लाभ होतात?
शिवामूठीशी संबंधित लाभ हे मुख्यतः धार्मिक श्रद्धा आणि आध्यात्मिक भावनेशी जोडलेले आहेत. भक्तांच्या श्रद्धेनुसार शिवामूठ वाहल्याने भगवान शिवाची कृपादृष्टी मिळते, कुटुंबात सुख-शांती राहावी, वैवाहिक जीवनात प्रेम आणि सौहार्द वाढावे, तसेच मनोकामना पूर्ण व्हाव्यात अशी प्रार्थना केली जाते.
मात्र याकडे केवळ ‘इच्छा पूर्ण करण्याचा उपाय’ म्हणून पाहण्यापेक्षा त्यामागील दान, संयम, भक्ती आणि कृतज्ञतेचा संस्कार अधिक महत्त्वाचा आहे.
मूठभर धान्य देताना मनात ‘माझ्याकडे असलेल्या अन्नाचा काही भाग इतरांसाठीही आहे’, ही भावना निर्माण होते. त्यामुळे ही परंपरा मनाला समाधान देणारी ठरते.
पूर्वीच्या काळातील महिलांसाठी शिवामूठीचे महत्त्व
पूर्वीच्या काळात महिलांचे सामाजिक आणि कौटुंबिक जीवन आजच्या तुलनेत वेगळे होते. अनेक महिलांना घराबाहेर पडण्याच्या संधी मर्यादित होत्या. विविध व्रत-वैकल्यांच्या निमित्ताने त्यांना मंदिरात जाणे, इतर महिलांना भेटणे आणि धार्मिक-सामाजिक वातावरणाचा अनुभव घेणे शक्य होत असे.
पती आणि कुटुंबाच्या सुखासाठी महिला श्रद्धेने ही व्रते करत. त्यामुळे रोजच्या एकसुरी जीवनातून काही काळ भक्ती, उत्सव आणि सामाजिक सहभागाचा अनुभव मिळत असे.
आज परिस्थिती बदलली असली तरी या परंपरेतील कुटुंबाच्या सुखाची इच्छा, भक्ती आणि दानाची भावना अनेक महिला आजही श्रद्धेने जपत आहेत.
अन्नधान्याची नासाडी होऊ नये, यासाठी नवी पद्धत
आधुनिक काळात काही जणांना धार्मिक विधींमध्ये धान्य वापरल्याने अन्नधान्याची नासाडी होण्याची चिंता वाटू शकते. मात्र शिवामूठीचा मूळ हेतू दान आणि अर्पणाचा आहे. त्यामुळे अर्पण केलेले धान्य वाया न घालवता ते गरजूंसाठी वापरण्याची पद्धत स्वीकारता येते.
ज्यांना मंदिरात जाणे शक्य नसेल त्यांनी घरच्या घरी शिवाचे स्मरण करून ताम्हनात मूठभर धान्य बाजूला काढावे. त्यात आपल्या क्षमतेनुसार भर घालावी आणि नंतर ते धान्य गरजू व्यक्तीला किंवा अन्नदानासाठी द्यावे.
अशा प्रकारे जुनी परंपरा आणि आधुनिक विचार यांचा सुंदर मेळ घालता येतो.
सायंकाळची शिवपूजा आणि नैवेद्य
श्रावणी सोमवारी अनेक कुटुंबांमध्ये सायंकाळी शिवपूजा केली जाते. भगवान शिवाला बेलपत्र अर्पण करून दहीभात, खडीसाखर, खीर आदी पदार्थांचा नैवेद्य दाखवण्याची प्रथा काही ठिकाणी आहे.
नैवेद्य दाखवल्यानंतर कुटुंबाच्या प्रचलित पद्धतीनुसार उपवास सोडला जातो. बेलपत्र अर्पण करताना काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पद्धत पाळली जाते. मात्र पूजा-पद्धतीत प्रादेशिक आणि कौटुंबिक परंपरेनुसार फरक असू शकतो.
शिवामूठ सांगते ‘सर्वांच्या सुखाचा’ संदेश
भारतीय संस्कृतीमध्ये केवळ स्वतःच्या सुखाचा विचार न करता ‘सर्वे सुखिनः सन्तु’ म्हणजेच सर्वांचे कल्याण व्हावे, अशी भावना मांडली जाते. शिवामूठ ही त्याच विचाराची एक छोटी पण अर्थपूर्ण परंपरा आहे.
आपल्याकडे असलेल्या धान्यातील एक मूठ देवाला अर्पण करणे आणि नंतर त्यातून गरजू व्यक्तीला मदत करणे, हा विचार आजच्या काळातही तितकाच महत्त्वाचा आहे.
शिवामूठ म्हणजे फक्त मूठभर तांदूळ, तीळ, मूग किंवा जवस नाही; तर त्यामागे असलेली श्रद्धा, कृतज्ञता, दानशीलता आणि इतरांच्या सुखाचा विचार हीच तिची खरी ताकद आहे.
About the Author
