हिंदू धर्मातील विवाहित महिलांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जाणारा वटपौर्णिमा हा पारंपरिक सण मोठ्या भक्तिभावाने आणि उत्साहात साजरा केला जाणार आहे. ज्येष्ठ महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी साजरा होणारा हा सण अखंड सौभाग्य, पतीचे दीर्घायुष्य, उत्तम आरोग्य आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी महिलांकडून श्रद्धेने पाळला जातो. महाराष्ट्रासह देशातील अनेक भागांमध्ये या दिवसाला विशेष धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे.
या दिवशी विवाहित महिला दिवसभर उपवास करून वडाच्या झाडाची पूजा करतात. वडाच्या झाडाला भारतीय संस्कृतीत दीर्घायुष्य, स्थैर्य आणि अखंड जीवनाचे प्रतीक मानले जाते. पहाटे स्नान करून महिलांनी पारंपरिक वेशभूषा परिधान करावी, पूजा साहित्य घेऊन वडाच्या झाडाजवळ जावे आणि विधीवत पूजा करावी, अशी परंपरा आहे. झाडाभोवती पवित्र धागा गुंडाळून सात किंवा अधिक प्रदक्षिणा घातल्या जातात. त्यानंतर वटपौर्णिमेची कथा ऐकली किंवा वाचली जाते आणि पतीच्या आरोग्य, आयुष्य व कुटुंबाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना केली जाते.
वटपौर्णिमेचा उगम सावित्री आणि सत्यवान यांच्या पौराणिक कथेशी जोडलेला आहे. पुराणांनुसार सावित्री ही अत्यंत बुद्धिमान, धैर्यवान आणि पतिव्रता स्त्री होती. तिचा पती सत्यवान याचा मृत्यू नियोजित असल्याचे समजूनही तिने त्याच्याशी विवाह केला. नियतीप्रमाणे सत्यवानाचा मृत्यू झाल्यानंतर यमराज त्याचे प्राण घेऊन जात असताना सावित्रीने आपल्या बुद्धिमत्तेने, चिकाटीने आणि अढळ निष्ठेने यमराजांना प्रसन्न केले. अखेरीस यमराजांनी सत्यवानाला पुन्हा जीवनदान दिले. ही कथा पत्नीच्या निष्ठेचे, धैर्याचे आणि दृढ संकल्पाचे प्रतीक मानली जाते. त्यामुळे वटपौर्णिमेच्या दिवशी महिलांकडून सावित्रीचे आदर्श स्मरण केले जाते.
धार्मिक मान्यतेनुसार वडाच्या झाडात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे वास्तव्य असल्याचे मानले जाते. त्यामुळे या वृक्षाची पूजा केल्याने कुटुंबावर देवतांची कृपा राहते, असे श्रद्धाळू मानतात. वडाचे झाड दीर्घकाळ हिरवेगार राहते आणि अनेक पिढ्यांना आश्रय देते. त्यामुळे त्याला अखंड आयुष्य आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते.
महाराष्ट्रातील पुणे, मुंबई, नाशिक, कोल्हापूर, नागपूर, छत्रपती संभाजीनगर, सातारा, सांगली, सोलापूर आणि इतर शहरांतील मंदिरे तसेच सार्वजनिक वडाच्या झाडांजवळ महिलांची मोठी गर्दी अपेक्षित आहे. सकाळपासूनच पूजा, कथा श्रवण आणि धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. अनेक ठिकाणी महिला एकत्र येऊन पारंपरिक गीते, ओव्या आणि भजनांचे सादरीकरण करतात. त्यामुळे धार्मिकतेबरोबरच सामाजिक सलोखा आणि सांस्कृतिक परंपरांनाही बळ मिळते.
गेल्या काही वर्षांत वटपौर्णिमेच्या उत्सवात पर्यावरण संवर्धनाचाही संदेश दिला जात आहे. अनेक सामाजिक संस्था आणि पर्यावरणप्रेमी संघटनांकडून वड, पिंपळ आणि इतर देशी वृक्षांचे संवर्धन करण्याचे आवाहन केले जाते. काही ठिकाणी वृक्षारोपण मोहिमा, पर्यावरण जनजागृती कार्यक्रम आणि वृक्षसंवर्धनाचे उपक्रमही आयोजित केले जातात. धार्मिक श्रद्धेबरोबरच निसर्ग संवर्धनाची जाणीव निर्माण करण्याचा हा प्रयत्न कौतुकास्पद मानला जात आहे.
शहरांमध्ये बदलत्या जीवनशैलीमुळे काही महिलांना सार्वजनिक ठिकाणी पूजा करणे शक्य होत नसले तरी अनेक जणी मंदिरांमध्ये किंवा घराजवळील वडाच्या झाडाची पूजा करतात. काही ठिकाणी सोसायट्यांमध्ये सामूहिक वटपौर्णिमा पूजनाचे आयोजनही केले जाते. डिजिटल युगात अनेक महिला ऑनलाइन कथा श्रवण, पूजा मार्गदर्शन आणि धार्मिक कार्यक्रमांमध्येही सहभागी होत आहेत. परंपरा आणि आधुनिकतेचा सुंदर संगम या सणातून पाहायला मिळतो.
धर्मतज्ज्ञांच्या मते वटपौर्णिमा हा केवळ उपवास किंवा धार्मिक विधींचा सण नसून कुटुंबातील परस्पर विश्वास, नातेसंबंधातील दृढता, समर्पण आणि जबाबदारी यांचेही प्रतीक आहे. पती-पत्नीतील परस्पर सन्मान, सहकार्य आणि एकमेकांच्या आरोग्याविषयीची काळजी या मूल्यांची आठवण हा सण करून देतो. त्यामुळे आजच्या काळातही वटपौर्णिमेचे महत्त्व कायम आहे.
वटपौर्णिमा दिवशी मंदिरांमध्ये विशेष पूजा, धार्मिक प्रवचने आणि भक्तांसाठी व्यवस्था करण्यात येत आहे. गर्दी लक्षात घेऊन नागरिकांनी सकाळच्या वेळेत पूजा करण्याचे तसेच मंदिर परिसरात स्वच्छता, शिस्त आणि पर्यावरणपूरक पद्धतींचे पालन करण्याचे आवाहन विविध सामाजिक आणि धार्मिक संस्थांकडून करण्यात आले आहे.
श्रद्धा, संस्कृती, कौटुंबिक मूल्ये आणि पर्यावरण संवर्धनाचा संदेश देणारा वटपौर्णिमा हा सण महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेतील एक महत्त्वाचा उत्सव असून, यंदाही लाखो विवाहित महिला अखंड सौभाग्य, पतीचे दीर्घायुष्य आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी भक्तिभावाने हा सण साजरा करणार आहेत.
About the Author
