पुणे : सर्वसामान्यांच्या आरोग्याशी खेळ करणाऱ्या राज्यातील एका मोठ्या दूध भेसळ रॅकेटचा पुणे ग्रामीण पोलिसांच्या स्थानिक गुन्हे शाखेने आणि अन्न व औषध प्रशासनाच्या संयुक्त कारवाईत पर्दाफाश केला आहे. या धडक मोहिमेत तब्बल अडीच कोटी रुपयांचा मुद्देमाल जप्त करण्यात आला असून, आतापर्यंत १३ जणांना अटक करण्यात आली आहे. विशेष म्हणजे पुणे, सोलापूर, अहिल्यानगर, संभाजीनगर, सांगली आणि भिवंडी अशा सहा ठिकाणी एकाच वेळी छापेमारी करून या मोठ्या रॅकेटचा भांडाफोड करण्यात आला. गेल्या दोन वर्षांपासून हे रॅकेट मोठ्या प्रमाणावर कार्यरत असल्याची प्राथमिक माहिती तपासातून समोर आली आहे.
या कारवाईची सुरुवात पुणे जिल्ह्यातील मंचर परिसरातून झाली. पोलिसांनी संशयाच्या आधारे दोन संशयितांना ताब्यात घेतले. चौकशीतून या दोघांकडून मिळालेल्या माहितीच्या आधारे संपूर्ण भेसळ साखळीचा उलगडा झाला. त्यानंतर पोलिसांनी आणि एफडीएच्या अधिकाऱ्यांनी संयुक्त पथके तयार करून राज्यातील विविध भागांमध्ये एकाच वेळी छापेमारी केली. या कारवाईदरम्यान भेसळीसाठी वापरले जाणारे साहित्य, केमिकल्स, दूध पावडर, यंत्रसामग्री, वाहने आणि मोठ्या प्रमाणावर बनावट दूध तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य जप्त करण्यात आले.
भेसळखोरांकडून दूध अधिक प्रमाणात तयार करून नफा मिळवण्यासाठी अत्यंत धोकादायक पद्धती वापरल्या जात होत्या. वास न येणारा शाम्पू, दूध पावडर, विविध रासायनिक पदार्थ आणि पाणी यांचे मिश्रण करून बनावट दूध तयार केले जात होते. या प्रक्रियेमुळे दुधाला नैसर्गिक रंग, घट्टपणा आणि फेस येत असल्याने सामान्य ग्राहकांना भेसळ सहज ओळखता येत नव्हती.
५०० लीटर शुद्ध दुधामध्ये सुमारे ३०० लीटर भेसळयुक्त द्रव मिसळला जात होता. तर हजार लीटर दूध तयार करताना तब्बल ५०० लीटर केमिकलयुक्त पाणी मिसळले जात होते. म्हणजेच जवळपास निम्मे दूध हे प्रत्यक्षात रासायनिक मिश्रण आणि पाण्यापासून तयार केले जात असल्याचे उघड झाले आहे. अशा प्रकारे तयार होणारे दूध केवळ भेसळयुक्त नव्हते, तर ते मानवी आरोग्यासाठी गंभीर धोका निर्माण करणारे होते.
धक्कादायक बाब म्हणजे हे दूध थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचत नव्हते, तर ते विविध डेअरी संकलन केंद्रांमार्फत नामांकित दूध प्रक्रिया करणाऱ्या कंपन्यांकडे पुरवले जात होते, त्यानंतर या दुधावर प्रक्रिया करून विविध दुग्धजन्य पदार्थ तयार केले जात होते. दूध, दही, ताक, पनीर, तूप तसेच इतर अनेक उत्पादनांच्या माध्यमातून हे भेसळयुक्त दूध हजारो कुटुंबांपर्यंत पोहोचत असल्याची शक्यता तपास यंत्रणांनी व्यक्त केली आहे. त्यामुळे या प्रकरणाचे गांभीर्य अधिक वाढले आहे.
आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, अशा प्रकारे शाम्पू, केमिकल्स किंवा इतर रासायनिक पदार्थ मिसळलेल्या दुधाचे नियमित सेवन केल्यास लहान मुले, गर्भवती महिला, ज्येष्ठ नागरिक आणि आजारी व्यक्तींना सर्वाधिक धोका निर्माण होऊ शकतो. पचनसंस्थेचे विकार, मूत्रपिंडांवरील परिणाम, यकृताचे नुकसान तसेच इतर गंभीर आजारांचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे अशा प्रकारच्या भेसळीविरोधात कठोर कारवाईची आवश्यकता वारंवार व्यक्त केली जात आहे.
या कारवाईत पुणे ग्रामीण पोलिसांच्या स्थानिक गुन्हे शाखेचे सुमारे २५ अधिकारी आणि कर्मचारी तसेच एफडीएचे २० अधिकारी सहभागी होते. अनेक दिवस गुप्त माहिती गोळा करून, संशयितांवर पाळत ठेवून आणि तांत्रिक तपासाच्या आधारे ही कारवाई करण्यात आली. वेगवेगळ्या जिल्ह्यांमध्ये एकाच वेळी छापे टाकल्यामुळे आरोपींना पुरावे नष्ट करण्याची किंवा फरार होण्याची संधी मिळाली नाही.
तपासादरम्यान जप्त करण्यात आलेल्या साहित्याची तपासणी करण्यासाठी नमुने प्रयोगशाळेत पाठविण्यात आले आहेत. या नमुन्यांचे अहवाल आल्यानंतर आणखी गंभीर बाबी समोर येण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. तसेच आर्थिक व्यवहार, पुरवठा साखळी आणि या रॅकेटशी संबंधित इतर व्यक्तींचा शोध घेण्याचे कामही सुरू आहे.
पोलिसांच्या मते, या रॅकेटमध्ये केवळ दूध उत्पादक किंवा पुरवठादारच नव्हे, तर काही मध्यस्थ, वाहतूकदार आणि इतर संबंधित व्यक्तींचाही सहभाग असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. त्यामुळे आर्थिक व्यवहारांची चौकशी, बँक खात्यांची तपासणी आणि पुरवठा साखळीचा सखोल अभ्यास सुरू असून, आणखी काही आरोपींची नावे समोर येण्याची शक्यता आहे.
या प्रकरणामुळे राज्यातील दूध पुरवठा व्यवस्थेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. दररोज लाखो नागरिक दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांचा वापर करतात. अशा परिस्थितीत अन्न सुरक्षेची जबाबदारी अधिक प्रभावीपणे पार पाडण्याची गरज असल्याचे मत व्यक्त केले जात आहे. भेसळ रोखण्यासाठी नियमित तपासण्या, कठोर दंडात्मक कारवाई आणि ग्राहकांमध्ये जनजागृती करणे तितकेच आवश्यक असल्याचे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.
दरम्यान, पोलिसांनी नागरिकांना दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ खरेदी करताना अधिकृत आणि विश्वासार्ह स्रोतांमधूनच खरेदी करण्याचे आवाहन केले आहे. संशयास्पद दूध किंवा भेसळीबाबत माहिती मिळाल्यास तात्काळ संबंधित प्रशासनाला कळविण्याचेही आवाहन करण्यात आले आहे.
राज्यातील अन्नभेसळीविरोधातील ही आतापर्यंतच्या सर्वात मोठ्या कारवायांपैकी एक मानली जात असून, या प्रकरणाचा तपास वेगाने सुरू आहे. तपास जसजसा पुढे सरकत आहे, तसतसे या रॅकेटमागील आणखी मोठे जाळे आणि संबंधित व्यक्तींची नावे समोर येण्याची शक्यता तपास यंत्रणांनी व्यक्त केली आहे. सर्वसामान्यांच्या आरोग्याशी खेळणाऱ्यांविरोधात कठोर कायदेशीर कारवाई करण्यात येणार असल्याचेही पोलिसांनी स्पष्ट केले आहे.
About the Author
