राज्यातील शालेय शिक्षण व्यवस्थेत कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) वापर वाढवण्याच्या दिशेने महाराष्ट्र सरकारने महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. इयत्ता पहिली ते बारावीपर्यंत अध्यापन करणाऱ्या शिक्षकांसाठी AI Saathi for Educators’ हा ऑनलाइन अभ्यासक्रम अनिवार्य करण्यात आला आहे. हा अभ्यासक्रम दिक्षा पोर्टलवर उपलब्ध असून शिक्षकांना तो पूर्ण करण्याचे निर्देश राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद महाराष्ट्राने दिले आहेत.
राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 नुसार शिक्षकांनी दरवर्षी किमान ५० तासांचे सातत्यपूर्ण व्यावसायिक विकास प्रशिक्षण पूर्ण करणे अपेक्षित आहे. त्याच प्रशिक्षणाच्या चौकटीत AI विषयक अभ्यासक्रमाचा समावेश करण्यात आला आहे. त्यामुळे शिक्षकांना अध्यापनाच्या पारंपरिक पद्धतींसोबत आधुनिक डिजिटल साधने आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा शैक्षणिक वापर समजून घेणे आवश्यक ठरणार आहे.
AI प्रशिक्षणासाठी स्वतंत्र अभ्यासक्रम
ऑनलाइन अभ्यासक्रमाची निर्मिती महाराष्ट्राने कोटक एज्युकेशन फाउंडेशनच्या सहकार्याने केली आहे. या अभ्यासक्रमाला ४ तासांचे CPD प्रशिक्षण श्रेय निश्चित करण्यात आले आहे. म्हणजेच दरवर्षी पूर्ण करावयाच्या ५० तासांच्या व्यावसायिक विकास प्रशिक्षणामध्ये या AI अभ्यासक्रमाचे चार तास मोजले जाणार आहेत.
या प्रशिक्षणामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि मशीन लर्निंगच्या मूलभूत संकल्पना समजावून सांगितल्या जाणार आहेत. त्याचबरोबर शिक्षण क्षेत्रात AI चा उपयोग कसा करता येईल, AI आधारित साधनांचा अध्यापनासाठी प्रभावी वापर कसा करावा, विद्यार्थ्यांसाठी शैक्षणिक साहित्य तयार करताना AI चा उपयोग कसा करता येईल, याबाबत मार्गदर्शन केले जाणार आहे.
अध्यापनासोबत प्रशासकीय कामातही उपयोग
आजच्या डिजिटल युगात AI चा वापर केवळ तंत्रज्ञान क्षेत्रापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. शाळांमध्ये धडे तयार करणे, प्रश्नपत्रिका आणि अभ्यास साहित्य तयार करणे, विद्यार्थ्यांच्या मूल्यमापनासाठी मदत घेणे, अहवाल तयार करणे, माहितीचे विश्लेषण करणे आणि सादरीकरण तयार करणे अशा अनेक कामांमध्ये AI आधारित साधनांचा वापर होऊ लागला आहे.
शिक्षकांना या साधनांचा योग्य आणि परिणामकारक वापर करता यावा, हा प्रशिक्षणामागील प्रमुख उद्देश आहे. AI चा वापर करताना माहितीची अचूकता तपासणे, विद्यार्थ्यांची गोपनीयता जपणे आणि तंत्रज्ञानाचा जबाबदार वापर करणे यावरही प्रशिक्षणामध्ये भर दिला जाणार आहे.
सुरक्षित आणि नैतिक AI वापरावर भर
AI तंत्रज्ञानाचा वेगाने विस्तार होत असताना त्याच्या वापरासोबत काही आव्हानेही निर्माण झाली आहेत. AI तयार करत असलेली माहिती नेहमीच अचूक असेल असे नाही. त्यामुळे शिक्षकांनी AI कडून मिळालेली माहिती पडताळून पाहणे आवश्यक आहे.
याशिवाय विद्यार्थ्यांची वैयक्तिक माहिती, शैक्षणिक नोंदी किंवा इतर संवेदनशील माहिती कोणत्याही AI साधनामध्ये वापरताना काळजी घेणे गरजेचे आहे. या पार्श्वभूमीवर जबाबदार, सुरक्षित आणि नैतिक AI वापर हा प्रशिक्षणातील महत्त्वाचा भाग ठेवण्यात आला आहे.
३० सप्टेंबरपर्यंत अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याची मुदत
‘AI Saathi for Educators’ अभ्यासक्रमासाठी प्रवेश घेण्याची अंतिम मुदत ३१ ऑगस्ट २०२६ आहे. तर नोंदणी केलेल्या शिक्षकांनी हा अभ्यासक्रम ३० सप्टेंबर २०२६ पर्यंत पूर्ण करणे आवश्यक आहे. अभ्यासक्रम दिक्षा पोर्टलवर ऑनलाइन पद्धतीने उपलब्ध करून देण्यात आला आहे.
शिक्षकांनी आपली नोंदणी करून प्रोफाइल पूर्ण करणे आणि त्यानंतर संबंधित अभ्यासक्रमामध्ये प्रवेश घेणे अपेक्षित आहे. प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्याची नोंद व्यावसायिक विकास प्रशिक्षणाच्या प्रक्रियेत केली जाणार आहे.
५० तासांचे प्रशिक्षण आधीच अनिवार्य
AI प्रशिक्षणाचा निर्णय हा शिक्षकांसाठी स्वतंत्रपणे ५० तासांचा अतिरिक्त अभ्यासक्रम नसून,अंतर्गत असलेल्या वार्षिक ५० तासांच्या प्रशिक्षणाचा एक भाग आहे. महाराष्ट्रात सर्व शिक्षकांसाठी दरवर्षी किमान ५० तासांचे व्यावसायिक विकास प्रशिक्षण पूर्ण करण्याची अट लागू करण्यात आली आहे. या प्रशिक्षणामध्ये ऑनलाइन तसेच ऑफलाइन अभ्यासक्रम, विषयाधारित प्रशिक्षण आणि कौशल्यविकासाच्या विविध उपक्रमांचा समावेश होऊ शकतो.
त्यामुळे शिक्षकांना वर्षभरात आपले ५० तासांचे प्रशिक्षण पूर्ण करताना AI सारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाशी संबंधित अभ्यासक्रमांनाही प्राधान्य द्यावे लागणार आहे.
चार लाखांहून अधिक शिक्षकांना डिजिटल प्रशिक्षण
महाराष्ट्रात शिक्षकांना AI आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात अधिक सक्षम करण्यासाठी राज्याच्या शालेय शिक्षण विभागाने सहकार्याचा उपक्रम हाती घेतला आहे. या कार्यक्रमांतर्गत पुढील १८ महिन्यांत राज्यातील चार लाखांहून अधिक शिक्षकांना AI आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. प्रशिक्षणामध्ये मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी भाषेतील सामग्री उपलब्ध करून देण्याचीही योजना आहे.
यामुळे भविष्यातील शिक्षणव्यवस्थेत डिजिटल साधनांचा वापर अधिक व्यापक होण्याची शक्यता आहे. शिक्षकांना AI चे मूलभूत ज्ञान मिळाल्यामुळे विद्यार्थ्यांसाठी अधिक वैयक्तिकृत आणि तंत्रज्ञानाधारित शिक्षण पद्धती विकसित करण्यास मदत होऊ शकते.
एकूणच, महाराष्ट्रातील शिक्षकांसाठी AI प्रशिक्षणाचा निर्णय हा शिक्षण क्षेत्राच्या डिजिटल परिवर्तनाच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे. मात्र या प्रशिक्षणाचा खरा फायदा विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी शिक्षकांना केवळ प्रमाणपत्र मिळवण्यापुरते प्रशिक्षण न घेता, प्रत्यक्ष वर्गातील अध्यापनात AI चा सुरक्षित, अचूक आणि जबाबदार वापर करण्यावर भर द्यावा लागणार आहे.
About the Author
