पुणे : भारताने पर्यावरणपूरक आणि शाश्वत वाहतूक व्यवस्थेकडे आणखी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल टाकत देशातील पहिल्या हायड्रोजन इंधनावर चालणाऱ्या रेल्वेची सुरुवात केली आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी या अत्याधुनिक रेल्वेला हिरवा झेंडा दाखवून तिच्या प्रवासाचा शुभारंभ केला. या ऐतिहासिक उपक्रमामुळे भारतीय रेल्वेच्या आधुनिकीकरणाला नवी दिशा मिळाली असून स्वच्छ ऊर्जा वापरणाऱ्या वाहतूक व्यवस्थेच्या दिशेने भारताची वाटचाल अधिक वेगाने सुरू झाली आहे.
हायड्रोजन इंधनावर चालणारी ही रेल्वे पारंपरिक डिझेल इंजिनांपेक्षा पूर्णपणे वेगळी आहे. या रेल्वेला डिझेलची आवश्यकता नसून ती ओव्हरहेड वीजवाहिन्यांवरही अवलंबून नाही. या रेल्वेमध्ये हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला आहे. या प्रक्रियेमध्ये हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन यांच्या रासायनिक अभिक्रियेतून वीज निर्माण केली जाते. या प्रक्रियेमुळे कोणताही धूर किंवा हानिकारक वायू उत्सर्जित होत नाही. त्याऐवजी केवळ पाण्याची वाफ बाहेर पडते. त्यामुळे पर्यावरणावरील दुष्परिणाम मोठ्या प्रमाणात कमी होण्यास मदत होणार आहे.
भारत सरकारने गेल्या काही वर्षांत हरित ऊर्जेचा वापर वाढविण्यावर विशेष भर दिला आहे. सौर ऊर्जा, पवन ऊर्जा आणि इलेक्ट्रिक वाहनांसोबत आता हायड्रोजन ऊर्जा हा देखील महत्त्वाचा पर्याय म्हणून पुढे येत आहे. भारतीय रेल्वे जगातील सर्वात मोठ्या रेल्वे नेटवर्कपैकी एक असून दररोज लाखो प्रवासी आणि मोठ्या प्रमाणात मालवाहतूक या माध्यमातून केली जाते. त्यामुळे रेल्वे क्षेत्रामध्ये स्वच्छ इंधनाचा वापर वाढविल्यास कार्बन उत्सर्जनात मोठी घट होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
या नव्या रेल्वेमध्ये अत्याधुनिक सुरक्षा व्यवस्था, आधुनिक नियंत्रण प्रणाली आणि ऊर्जा कार्यक्षम तंत्रज्ञानाचा समावेश करण्यात आला आहे. हायड्रोजन इंधनाच्या साहाय्याने तयार होणारी वीज रेल्वेच्या मोटर्सना पुरवली जाते. त्यामुळे रेल्वेचा वेग, कार्यक्षमता आणि प्रवाशांचा प्रवासाचा अनुभव अधिक चांगला होतो. तसेच डिझेल इंजिनांच्या तुलनेत आवाजाचे प्रदूषणही कमी होते.
तज्ज्ञांच्या मते, हायड्रोजन इंधनावर चालणाऱ्या रेल्वेमुळे रेल्वे वाहतुकीतील कार्बन फूटप्रिंट कमी करण्यास मोठी मदत होईल. हवामान बदलाच्या वाढत्या समस्येच्या पार्श्वभूमीवर जगभरातील अनेक देश पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान स्वीकारत आहेत. काही युरोपीय देशांमध्ये हायड्रोजन रेल्वेचे यशस्वी प्रयोग झाले आहेत. आता भारतानेही या तंत्रज्ञानाच्या वापरात महत्त्वाचे पाऊल टाकले असून भविष्यात अशा रेल्व्यांची संख्या वाढविण्याचा सरकारचा मानस आहे.
भविष्यात देशातील निवडक मार्गांवर आणखी हायड्रोजनवर चालणाऱ्या रेल्वे सुरू करण्याचा विचार सुरू आहे. विशेषतः ज्या मार्गांवर विद्युतीकरण करणे खर्चिक किंवा अवघड आहे, अशा भागांमध्ये हे तंत्रज्ञान अधिक उपयुक्त ठरू शकते. त्यामुळे दुर्गम आणि ग्रामीण भागातील रेल्वे सेवाही अधिक पर्यावरणपूरक बनण्यास मदत होईल.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी या उपक्रमाचे कौतुक करताना सांगितले की, भारत स्वच्छ ऊर्जा आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून विकसित राष्ट्र बनण्याच्या दिशेने सातत्याने पुढे जात आहे. हरित वाहतूक व्यवस्थेचा विस्तार हा केवळ पर्यावरण संरक्षणासाठीच नव्हे तर भविष्यातील आर्थिक विकासासाठीही महत्त्वाचा घटक ठरेल, असे त्यांनी नमूद केले. आत्मनिर्भर भारत आणि हरित भारत या दोन्ही संकल्पनांना या प्रकल्पामुळे अधिक बळ मिळणार असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले.
हायड्रोजन इंधनाचा वापर वाढल्यामुळे भविष्यात इंधन आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्यास मदत होऊ शकते. तसेच स्वदेशी तंत्रज्ञान विकास, संशोधन आणि उत्पादन क्षेत्रालाही चालना मिळण्याची शक्यता आहे. यामुळे रोजगारनिर्मितीबरोबरच हरित उद्योगांच्या विस्तारालाही गती मिळेल. भारताने राष्ट्रीय हरित हायड्रोजन अभियानांतर्गत मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करण्याचा निर्णय घेतला असून रेल्वे क्षेत्रातील हा प्रकल्प त्याच धोरणाचा महत्त्वाचा भाग मानला जात आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, सुरुवातीच्या टप्प्यात हायड्रोजन रेल्वेची उभारणी आणि आवश्यक पायाभूत सुविधा विकसित करण्यासाठी मोठी गुंतवणूक आवश्यक असली तरी दीर्घकालीन दृष्टीने हे तंत्रज्ञान आर्थिकदृष्ट्याही फायदेशीर ठरू शकते. कमी प्रदूषण, कमी देखभाल खर्च आणि स्वच्छ ऊर्जा यामुळे भविष्यात रेल्वे वाहतूक अधिक कार्यक्षम आणि टिकाऊ होण्याची अपेक्षा आहे.
भारतीय रेल्वेच्या इतिहासात हा एक महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जात असून देशाच्या हरित विकासाच्या प्रवासात याची विशेष नोंद घेतली जात आहे. पर्यावरण संवर्धन, ऊर्जा बचत आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा संगम असलेली ही हायड्रोजन रेल्वे भारताच्या भविष्यातील वाहतूक व्यवस्थेचे नवे प्रतीक ठरण्याची शक्यता आहे. येत्या काळात अशा अधिक रेल्वे देशभर धावू लागल्यास भारताची हरित ऊर्जा क्रांती अधिक मजबूत होईल आणि जागतिक स्तरावर स्वच्छ वाहतूक क्षेत्रात देशाचे स्थान अधिक भक्कम होण्यास मदत मिळेल.
About the Author
