कोल्हापूरच्या करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी अर्थात आई अंबाबाईच्या शारदीय नवरात्र महोत्सवाला भक्तिमय वातावरणात सुरुवात झाली असून, नवरात्रोत्सवाच्या दिवशी देवीच्या दिव्य आणि तेजस्वी रूपाचे दर्शन घेण्यासाठी भाविकांमध्ये उत्साह पाहायला मिळत आहे. शके १९४८ च्या आश्विन शुद्ध तृतीयेच्या निमित्ताने अंबाबाईला दुर्गा सप्तशतीच्या अकराव्या अध्यायात वर्णन केलेल्या भीमादेवीच्या स्वरूपात सजविण्यात आले आहे. देवीच्या या उग्र, सामर्थ्यशाली आणि भक्तांचे रक्षण करणाऱ्या रूपाचे दर्शन भाविकांसाठी विशेष आकर्षण ठरत आहे.
शारदीय नवरात्र हा शक्तीच्या उपासनेचा आणि आदिशक्तीच्या विविध रूपांचे स्मरण करण्याचा महत्त्वाचा उत्सव मानला जातो. नवरात्रातील प्रत्येक दिवशी करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मीच्या विविध रूपांचे दर्शन घडविले जाते. या रूपांमधून देवीचे सामर्थ्य, भक्तांविषयी असलेली करुणा, दुष्ट शक्तींचा नाश करण्याची क्षमता आणि धर्माचे रक्षण करण्याचा संदेश अधोरेखित होतो. याच परंपरेत नवरात्राच्या दिवशी भीमादेवीच्या रूपाला विशेष धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
ऋषीमुनींच्या रक्षणासाठी प्रकटले भीमादेवीचे उग्र रूप
धार्मिक आख्यायिकेनुसार, जेव्हा दैत्यांनी ऋषीमुनींना त्रास देण्यास सुरुवात केली, तेव्हा ऋषीमुनींनी जगदंबेची प्रार्थना केली. त्यांच्या प्रार्थनेला प्रतिसाद देत आदिशक्तीने उग्र स्वरूप धारण केले. हिमाचल क्षेत्रामध्ये प्रकट झालेल्या या शक्तिरूपाने ऋषीमुनींचे संरक्षण करण्यासाठी दुष्ट शक्तींविरुद्ध संघर्ष केला.
भक्तांच्या रक्षणासाठी आणि संकटांचा नाश करण्यासाठी देवी अनेक रूपांत प्रकट होते, अशी हिंदू धर्मातील श्रद्धा आहे. मात्र, भीमादेवीच्या रूपाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ऋषीमुनींना त्रास देणाऱ्या असुरांचा संहार करण्यासाठी देवीने धारण केलेले अत्यंत उग्र स्वरूप. या रूपातून अधर्माचा नाश आणि सज्जनांचे संरक्षण हा संदेश दिला जातो.
भीमादेवीचे स्वरूप केवळ शक्तीचे प्रतीक नसून, संकटसमयी भक्तांच्या मदतीला धावून येणाऱ्या जगदंबेच्या सामर्थ्याची आठवण करून देणारे आहे. त्यामुळे या रूपाच्या दर्शनाला नवरात्रोत्सवात विशेष महत्त्व आहे.
हातात चंद्रहास खड्ग, डमरू आणि असुराचे मस्तक
भीमादेवीचे रूप अत्यंत प्रभावशाली आणि वैशिष्ट्यपूर्ण मानले जाते. देवीच्या हातात चंद्रहास नावाचे खड्ग, डमरू, पानपात्र आणि असुराचे मस्तक अशी आयुधे व प्रतीके असल्याचे धार्मिक वर्णन आढळते. या प्रत्येक प्रतीकातून देवीच्या सामर्थ्याची आणि दुष्ट शक्तींवर विजय मिळविण्याच्या स्वरूपाची कल्पना व्यक्त होते.
देवीचा नीलवर्ण, बाहेर आलेल्या सुळे-दाढा आणि मोठे, तेजस्वी डोळे हे तिच्या उग्र रूपाचे विशेष वर्णन आहे. या स्वरूपामुळे शत्रूंमध्ये भय निर्माण होते, तर भक्तांच्या मनात देवीविषयी श्रद्धा आणि संरक्षणाची भावना दृढ होते.
भीमादेवीचे हे रूप पाहताना आदिशक्तीच्या सामर्थ्याची प्रचिती येते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. देवीचे उग्र रूप हे भक्तांसाठी भयाचे नव्हे, तर संकटांपासून संरक्षण मिळण्याच्या विश्वासाचे प्रतीक मानले जाते.
कालरात्री आणि एकवीरा नावांनीही देवीची ओळख
भीमादेवी विविध धार्मिक परंपरांमध्ये कालरात्री आणि एकवीरा अशा नावांनीही प्रसिद्ध असल्याचे वर्णन आढळते. देवीच्या या स्वरूपांमध्ये दुष्ट शक्तींचा नाश करण्याची क्षमता आणि भक्तांचे कल्याण करण्याची भावना महत्त्वाची मानली जाते.
देवी ही केवळ संकटांचा नाश करणारी शक्ती नसून, भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करणारी आणि त्यांना धैर्य देणारी माता आहे, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. त्यामुळे नवरात्राच्या काळात अंबाबाईच्या दर्शनासाठी येणारे भाविक आपल्या कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी, आरोग्यासाठी आणि कल्याणासाठी देवीच्या चरणी प्रार्थना करतात.
भीमादेवीच्या रूपातून अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा, संकटांचा सामना करण्याचे धैर्य आणि सत्याच्या मार्गावर टिकून राहण्याचा संदेश मिळतो, असे धार्मिक मानले जाते.
अंबाबाईच्या दर्शनासाठी नवरात्रोत्सवात भक्तिमय वातावरण
कोल्हापूरची करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी अर्थात अंबाबाई हे महाराष्ट्रातील प्रमुख शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते. वर्षभर मंदिरात भाविकांची वर्दळ असते; मात्र शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या काळात देवीच्या विविध रूपांचे दर्शन घेण्यासाठी भाविकांमध्ये विशेष उत्साह असतो.
नवरात्रातील प्रत्येक दिवस देवीच्या वेगवेगळ्या स्वरूपाला समर्पित असल्याने भाविकांसाठी या उत्सवाला धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. भीमादेवीच्या रूपात सजलेल्या अंबाबाईचे दर्शन हे या उत्सवातील एक महत्त्वाचे आकर्षण ठरते.
देवीच्या रूपातून शक्ती, श्रद्धा, भक्ती आणि संरक्षण यांचा संगम अनुभवायला मिळतो. जगदंबेच्या चरणी नतमस्तक होत भाविक आपल्या मनातील इच्छा व्यक्त करतात आणि जीवनातील अडचणी दूर होण्यासाठी प्रार्थना करतात.
शारदीय नवरात्र महोत्सवाच्या भीमादेवीच्या उग्र आणि तेजस्वी स्वरूपातील करवीर निवासिनी अंबाबाईचे दर्शन भाविकांना आध्यात्मिक ऊर्जा देणारे ठरत आहे. अधर्माचा नाश करून धर्माचे रक्षण करणारी आणि भक्तांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभी राहणारी जगदंबा, या श्रद्धेचे दर्शन या रूपातून घडते. आई अंबाबाईच्या चरणी नतमस्तक होत भक्तांकडून सुख, शांती, समृद्धी आणि सर्वांच्या कल्याणासाठी प्रार्थना केली जात आहे.
About the Author
