राज्यातील नागरिकांना सुरक्षित आणि दर्जेदार अन्नपदार्थ मिळावेत, तसेच भेसळयुक्त, निकृष्ट आणि अस्वच्छ अन्नपदार्थांच्या विक्रीला आळा बसावा यासाठी अन्न व औषध प्रशासनाने सुरू केलेल्या अन्न सुरक्षा मोहिमेला नागरिकांकडून मोठा प्रतिसाद मिळत आहे. या मोहिमेअंतर्गत अवघ्या १५ दिवसांच्या कालावधीत राज्यभरातून सुमारे २ हजार तक्रारी दाखल झाल्याआहेत.
अन्नपदार्थांचा दर्जा, स्वच्छता, भेसळ, कालबाह्य पदार्थांची विक्री आणि नियमांचे उल्लंघन याबाबत नागरिकांनी थेट तक्रार करावी, यासाठी प्रशासनाकडून विशेष मोहीम राबविण्यात येत आहे. नागरिकांकडून मिळणाऱ्या तक्रारींच्या आधारे संबंधित आस्थापनांची तपासणी करून आवश्यकतेनुसार कारवाई केली जात आहे. त्यामुळे अन्न व्यावसायिकांमध्येही या मोहिमेची धास्ती निर्माण झाल्याचे चित्र आहे.
अन्न सुरक्षा ही केवळ प्रशासनाची जबाबदारी नसून त्यामध्ये नागरिकांचा सहभागही महत्त्वाचा आहे. याच उद्देशातून तक्रार नोंदविण्याची प्रक्रिया अधिक सुलभ करण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्याला नागरिकांकडून उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळत असून अवघ्या १५ दिवसांत जवळपास दोन हजार तक्रारी नोंदविण्यात आल्याचे समोर आले आहे.
हॉटेल, रेस्टॉरंट, खाद्यपदार्थ विक्री केंद्रे, मिठाई दुकाने, बेकरी, किराणा दुकाने, रस्त्यावरील खाद्यपदार्थ विक्रेते तसेच इतर अन्न व्यवसायांबाबत नागरिकांकडून तक्रारी केल्या जात आहेत. काही ठिकाणी अस्वच्छ वातावरणात अन्न तयार केले जात असल्याच्या, तर काही ठिकाणी निकृष्ट दर्जाचे किंवा मुदत संपलेले पदार्थ विक्रीस ठेवल्याच्या तक्रारी असल्याचे सांगितले जात आहे.
या मोहिमेत राज्यातील विविध जिल्ह्यांतून तक्रारी दाखल झालाआहेत. शहरासह जिल्ह्यात हॉटेल, रेस्टॉरंट, फास्ट फूड सेंटर, बेकरी आणि ऑनलाइन फूड डिलिव्हरीशी संबंधित खाद्य व्यवसायांची संख्या मोठी आहे. त्यामुळे अन्नाच्या गुणवत्तेबाबत ग्राहकांमध्येही जागरूकता वाढताना दिसत आहे.
एखाद्या खाद्यपदार्थाच्या गुणवत्तेबाबत संशय आल्यास किंवा संबंधित ठिकाणी स्वच्छतेचे नियम पाळले जात नसल्याचे निदर्शनास आल्यास नागरिक तक्रार नोंदवत आहेत. नागरिकांच्या वाढत्या सहभागामुळे अन्न व्यावसायिकांवर नियमांचे काटेकोर पालन करण्यासाठी दबाव निर्माण होण्याची शक्यता आहे.
अन्नपदार्थांमध्ये भेसळ असल्याचा संशय, खराब किंवा दुर्गंधीयुक्त पदार्थांची विक्री, कालबाह्य पॅकेज्ड फूड, अस्वच्छ स्वयंपाकघर, अन्नपदार्थांची चुकीच्या पद्धतीने साठवणूक, उघड्यावर खाद्यपदार्थ ठेवणे, पिण्याच्या पाण्याची अस्वच्छ व्यवस्था आणि खाद्यपदार्थ तयार करताना आवश्यक स्वच्छता न राखणे अशा विविध कारणांमुळे ग्राहकांकडून तक्रारी केल्या जात आहेत.
विशेषतः दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ, मिठाई, तेल, मसाले, पॅकेज्ड फूड आणि तयार खाद्यपदार्थांच्या गुणवत्तेबाबत ग्राहक अधिक सतर्क झाले आहेत. सण-उत्सवांच्या काळात अशा पदार्थांची मागणी वाढत असल्याने प्रशासनाकडूनही तपासण्यांची संख्या वाढवली जाते.
नागरिकांकडून तक्रार प्राप्त झाल्यानंतर तिचे स्वरूप आणि गांभीर्य तपासले जाते. आवश्यकता असल्यास अन्न सुरक्षा अधिकारी संबंधित दुकान, हॉटेल किंवा उत्पादन केंद्राची प्रत्यक्ष पाहणी करतात. संशयास्पद अन्नपदार्थांचे नमुने घेऊन ते प्रयोगशाळेत तपासणीसाठी पाठवले जाऊ शकतात.
तपासणीमध्ये नियमांचे उल्लंघन आढळल्यास संबंधित व्यावसायिकाला नोटीस बजावणे, सुधारणा करण्याचे निर्देश देणे किंवा कायद्यातील तरतुदींनुसार पुढील कारवाई केली जाऊ शकते. गंभीर स्वरूपाच्या प्रकरणांमध्ये परवाना किंवा नोंदणीशी संबंधित कारवाईदेखील होऊ शकते.
मात्र, प्रत्येक तक्रारीचा अर्थ संबंधित व्यावसायिक दोषी आहे असा होत नाही. तक्रारीची पडताळणी आणि आवश्यक तपासणी झाल्यानंतरच पुढील निर्णय घेतला जातो.
अन्न सुरक्षा व्यवस्थेमध्ये ग्राहक हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. एखाद्या दुकानातून किंवा हॉटेलमधून घेतलेल्या पदार्थाबाबत संशय असल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करण्याऐवजी प्रशासनाकडे माहिती देणे गरजेचे आहे. शक्य असल्यास खरेदीचे बिल, खाद्यपदार्थाचे पॅकेजिंग, बॅच नंबर, उत्पादन व अंतिम वापराची तारीख यासारखी माहिती जतन करून ठेवणे तक्रारीच्या पडताळणीसाठी उपयुक्त ठरू शकते.
त्याचप्रमाणे पॅकेज्ड खाद्यपदार्थ खरेदी करताना उत्पादन तारीख, एक्सपायरी किंवा ‘बेस्ट बिफोर’ तारीख, पॅकेजिंगची स्थिती आणि आवश्यक लेबलिंग तपासण्याची सवय ग्राहकांनी लावून घेणे आवश्यक आहे.
FDA च्या वाढत्या कारवाईच्या पार्श्वभूमीवर हॉटेल, रेस्टॉरंट आणि इतर खाद्य व्यावसायिकांनी अन्न सुरक्षेच्या नियमांकडे दुर्लक्ष करणे महागात पडू शकते. स्वयंपाकघराची स्वच्छता, कच्च्या मालाची योग्य साठवणूक, कर्मचाऱ्यांची वैयक्तिक स्वच्छता, पिण्याच्या पाण्याची गुणवत्ता आणि तयार पदार्थ सुरक्षित पद्धतीने ग्राहकांपर्यंत पोहोचवणे याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.
अन्न व्यवसायासाठी आवश्यक परवाना किंवा नोंदणी अद्ययावत ठेवण्याबरोबरच अन्न सुरक्षा नियमांचे पालन करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
अवघ्या १५ दिवसांत सुमारे दोन हजार तक्रारी दाखल होणे हे नागरिकांमध्ये अन्न सुरक्षेबाबत वाढत असलेल्या जागरूकतेचे संकेत मानले जात आहेत. प्रशासनाची तपासणी आणि नागरिकांचा सक्रिय सहभाग या दोन्हींच्या माध्यमातून भेसळयुक्त तसेच निकृष्ट अन्नपदार्थांच्या विक्रीवर नियंत्रण मिळविण्यास मदत होऊ शकते.
आगामी काळातही नागरिकांनी अन्नाच्या गुणवत्तेबाबत सतर्क राहून संशयास्पद प्रकार प्रशासनाच्या निदर्शनास आणून दिल्यास अन्न सुरक्षा व्यवस्था अधिक प्रभावी होऊ शकते. त्याचवेळी तक्रारींची योग्य पडताळणी करून दोषींवर नियमानुसार कारवाई करण्याचे आव्हान अन्न व औषध प्रशासना चा समोर असणार आहे.
About the Author
