पुरी (ओडिशा): सर्वात प्राचीन, भव्य आणि श्रद्धेचा महोत्सव मानल्या जाणाऱ्या भगवान जगन्नाथ रथयात्रेला उत्साहपूर्ण वातावरणात प्रारंभ झाला आहे. दरवर्षी आषाढ शुक्ल पक्षातील द्वितीया तिथीला साजरा होणारा हा सोहळा केवळ धार्मिक दृष्टिकोनातूनच नव्हे, तर भारतीय संस्कृती, परंपरा आणि सामाजिक ऐक्याचे प्रतीक म्हणूनही ओळखला जातो. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून तसेच परदेशातूनही लाखो भाविक आणि पर्यटक या ऐतिहासिक सोहळ्याचे साक्षीदार होण्यासाठी पुरीत दाखल झाले आहेत.
जगन्नाथ मंदिराच्या अधिकृत धार्मिक पंचांगानुसार यंदाची मुख्य रथयात्रा पार पडत असून, त्यानंतर विविध धार्मिक विधी आणि पारंपरिक कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले आहे. या धार्मिक उत्सवाची सांगता नीलाद्री बीजे या महत्त्वपूर्ण विधीने होणार आहे. या संपूर्ण कालावधीत पुरी शहर भक्ती, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक उत्साहाने भारलेले असते.
रथयात्रेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे भगवान जगन्नाथ, त्यांचे मोठे बंधू भगवान बलभद्र आणि भगिनी देवी सुभद्रा यांच्या भव्य लाकडी रथांमधून होणारी नगर प्रदक्षिणा. या तीनही देवतांचे रथ विशेष प्रकारच्या लाकडापासून दरवर्षी नव्याने तयार केले जातात. पारंपरिक पद्धतीने आणि शेकडो कारागिरांच्या मेहनतीतून हे रथ उभारले जातात. रथांची सजावट आकर्षक रंग, धार्मिक प्रतीके आणि कलात्मक नक्षीकामाने केली जाते.
रथयात्रेच्या दिवशी लाखो भाविक “जय जगन्नाथ”च्या घोषणांनी संपूर्ण परिसर दुमदुमून टाकतात. भक्त स्वतःच्या हातांनी रथाची दोरी ओढणे हे अत्यंत पुण्याचे कार्य मानले जाते. धार्मिक श्रद्धेनुसार भगवान जगन्नाथांच्या रथाला स्पर्श करणे किंवा रथ ओढण्यात सहभागी होणे हे जीवनातील अनेक संकटांपासून मुक्ती देणारे मानले जाते. त्यामुळे प्रत्येक वर्षी या सोहळ्यासाठी प्रचंड गर्दी होत असते.
रथयात्रेपूर्वी पारंपरिक ‘पाहंडी’ विधीद्वारे तीनही देवतांना मंदिरातून बाहेर आणले जाते. त्यानंतर ‘छेरा पहारा’ ही विशेष परंपरा पार पडते. या विधीत पुरीचे गजपती महाराज सुवर्ण झाडूने रथाची स्वच्छता करतात. या परंपरेतून समाजातील सर्वजण देवासमोर समान असल्याचा संदेश दिला जातो. ही शतकानुशतके सुरू असलेली परंपरा आजही अत्यंत श्रद्धेने जपली जाते.
रथयात्रेदरम्यान भगवान जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांचे रथ श्री गुंडीचा मंदिराकडे रवाना होतात. धार्मिक मान्यतेनुसार हे मंदिर भगवान जगन्नाथ यांच्या मावशीच्या घराचे प्रतीक मानले जाते. येथे काही दिवस मुक्काम केल्यानंतर देवतांची पुनश्च मुख्य मंदिराकडे परतीची यात्रा होते. या परतीच्या यात्रेलाही ‘बहुदा यात्रा’ म्हणून विशेष महत्त्व आहे.
रथयात्रा हा केवळ धार्मिक कार्यक्रम नसून ओडिशाच्या सांस्कृतिक वारशाचेही प्रतीक आहे. या निमित्ताने विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम, भजन-कीर्तन, पारंपरिक संगीत आणि लोककलेचे सादरीकरण केले जाते. स्थानिक हस्तकला, खाद्यसंस्कृती आणि पर्यटनालाही या उत्सवामुळे मोठी चालना मिळते. हजारो व्यापारी, स्वयंसेवी संस्था आणि स्थानिक नागरिक या सोहळ्याच्या यशस्वी आयोजनात सक्रिय सहभाग घेतात.
यंदाच्या रथयात्रेसाठी प्रशासनाने व्यापक तयारी केली आहे. लाखो भाविकांची संभाव्य गर्दी लक्षात घेऊन सुरक्षा, वाहतूक, आरोग्य सेवा आणि आपत्कालीन व्यवस्थेवर विशेष भर देण्यात आला आहे. विविध ठिकाणी वैद्यकीय पथके, पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था, नियंत्रण कक्ष आणि स्वयंसेवक तैनात करण्यात आले आहेत. गर्दीचे नियोजन सुरळीत व्हावे यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाची मदतही घेतली जात आहे.
देशभरातील अनेक भाविक प्रत्यक्ष उपस्थित राहू शकत नसले तरी दूरचित्रवाणी, डिजिटल माध्यमे आणि ऑनलाइन प्रसारणाद्वारे रथयात्रेचे दर्शन घेत आहेत. त्यामुळे जगभरातील श्रद्धाळूंना या भव्य सोहळ्याचा अनुभव घरबसल्या घेण्याची संधी उपलब्ध झाली आहे.
भगवान जगन्नाथ रथयात्रा हा भारतीय अध्यात्म, परंपरा आणि सांस्कृतिक वैभवाचा अनोखा संगम मानला जातो. शतकानुशतके अखंड सुरू असलेला हा उत्सव भक्ती, समता आणि मानवतेचा संदेश देत आला आहे. यंदाही लाखो भाविकांच्या उत्स्फूर्त सहभागामुळे पुरी नगरी भक्तिरसात न्हाऊन निघाली आहे. नीलाद्री बीजेपर्यंत विविध धार्मिक विधी आणि उत्सवमय वातावरण कायम राहणार आहे.
About the Author
