मुंबई : प्रशांत महासागरात एल निनोची स्थिती अधिकृतपणे सक्रिय झाल्याची घोषणा अमेरिकेच्या हवामानविषयक संस्था नोआ (NOAA) अंतर्गत कार्यरत असलेल्या क्लायमेट प्रेडिक्शन सेंटर (CPC) ने केली आहे. यंदाचा एल निनो १९५० नंतरच्या नोंदींमधील सर्वाधिक तीव्र ठरण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली असून, डिसेंबरपर्यंत त्याची तीव्रता ‘अति तीव्र’ पातळीवर पोहोचू शकते, असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. तसेच, २०२७ च्या पूर्वार्धापर्यंतही एल निनोचा प्रभाव कायम राहण्याची शक्यता असल्याचे सीपीसीने स्पष्ट केले आहे.
प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या अहवालात सीपीसीने सांगितले की, प्रशांत महासागरातील पूर्वीची न्यूट्रल स्थिती आता संपुष्टात आली असून एल निनोची परिस्थिती स्पष्टपणे विकसित झाली आहे. गेल्या काही आठवड्यांमध्ये समुद्रपृष्ठावरील तापमानात झालेली सातत्यपूर्ण वाढ आणि वातावरणातील बदल यांमुळे एल निनो सक्रिय झाल्याचे निष्पन्न झाले आहे.
हवामान तज्ज्ञांच्या मते, एल निनो ही प्रशांत महासागराच्या मध्य आणि पूर्व भागातील समुद्रपृष्ठाचे तापमान सरासरीपेक्षा जास्त वाढल्याने निर्माण होणारी हवामान प्रणाली आहे. या घटनेचा परिणाम केवळ प्रशांत महासागरापुरता मर्यादित राहत नाही, तर जगभरातील हवामान पद्धतींवर त्याचा प्रभाव दिसून येतो. अनेक देशांमध्ये दुष्काळ, अतिवृष्टी, उष्णतेच्या लाटा आणि हवामानातील असामान्य बदल यांचा संबंध एल निनोशी जोडला जातो.
सीपीसीच्या ताज्या अंदाजानुसार, आगामी काही महिन्यांत एल निनोची तीव्रता सातत्याने वाढत राहील. विशेषतः वर्षाच्या अखेरीस म्हणजेच नोव्हेंबर आणि डिसेंबर महिन्यांमध्ये त्याचा प्रभाव सर्वाधिक तीव्र स्वरूपात जाणवण्याची शक्यता आहे. यामुळे जागतिक तापमानात वाढ होण्याबरोबरच विविध भागांतील हवामान पद्धतींमध्ये मोठे बदल घडू शकतात.
अहवालात नमूद करण्यात आले आहे की, एल निनो सक्रिय राहण्याची शक्यता ९० टक्क्यांहून अधिक आहे. त्यामुळे आगामी दोन वर्षांच्या कालावधीत हवामानावर त्याचा परिणाम जाणवू शकतो. हवामान तज्ज्ञांनी या परिस्थितीकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज व्यक्त केली आहे.
भारताच्या दृष्टीने एल निनोचे विशेष महत्त्व आहे. भारतीय मान्सूनवर त्याचा थेट परिणाम होत असल्याचे अनेक अभ्यासांतून स्पष्ट झाले आहे. सामान्यतः एल निनोच्या काळात भारतात मान्सून कमकुवत होण्याची शक्यता वाढते. परिणामी, काही भागांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडू शकतो. कृषी क्षेत्रावर त्याचा परिणाम होण्याची शक्यता असल्याने शेतकरी आणि संबंधित यंत्रणांनी हवामानातील घडामोडींवर बारकाईने लक्ष ठेवण्याची गरज आहे.
यंदाचा एल निनो अत्यंत तीव्र ठरण्याची शक्यता व्यक्त झाल्यामुळे जागतिक हवामान संस्थांमध्येही चिंतेचे वातावरण आहे. मागील काही दशकांतील तीव्र एल निनो घटनांदरम्यान जगभरात विक्रमी तापमान, जंगलातील आगी, पाण्याची टंचाई आणि अतिवृष्टीसारख्या घटना मोठ्या प्रमाणात नोंदवण्यात आल्या होत्या. त्यामुळे यंदाच्या परिस्थितीवर सातत्याने लक्ष ठेवले जात आहे.
हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर एल निनोच्या परिणामांची तीव्रता आणखी वाढू शकते, असे अनेक वैज्ञानिकांचे मत आहे. जागतिक तापमानवाढ आणि समुद्राच्या तापमानातील वाढ यांचा परस्पर संबंध लक्षात घेता, भविष्यात अशा हवामान घटनांची तीव्रता आणि वारंवारता वाढण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
दरम्यान, विविध देशांच्या हवामान विभागांनी संभाव्य परिणामांचा आढावा घेण्यास सुरुवात केली आहे. कृषी, जलव्यवस्थापन, ऊर्जा उत्पादन आणि आपत्ती व्यवस्थापनाशी संबंधित विभागांना संभाव्य बदलांसाठी सज्ज राहण्याच्या सूचना दिल्या जात आहेत.
सीपीसीच्या या नव्या अंदाजामुळे जगभरातील हवामान तज्ज्ञ, संशोधक आणि धोरणकर्त्यांचे लक्ष पुन्हा एकदा एल निनोकडे केंद्रित झाले आहे. आगामी काही महिन्यांत प्रशांत महासागरातील तापमानातील बदल आणि वातावरणीय परिस्थितीच्या आधारे या अंदाजामध्ये सुधारणा किंवा बदल होऊ शकतात. मात्र, सध्याच्या परिस्थितीनुसार यंदाचा एल निनो हा इतिहासातील सर्वाधिक प्रभावशाली घटनांपैकी एक ठरण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
About the Author
