अधिक मास, ज्याला पुरुषोत्तम मास म्हणूनही ओळखले जाते, हा हिंदू धर्मात अत्यंत पवित्र आणि पुण्यदायी मानला जातो. यावर्षी अधिक मासाचे पालन करण्यात येत असून देशभरातील लाखो भाविक विविध धार्मिक विधी, पूजा-अर्चा, दानधर्म आणि पारंपरिक प्रथा श्रद्धेने पार पाडत आहेत. या महिन्यात महिलांसाठी विशेष महत्त्व असलेली एक परंपरा म्हणजे ‘ओटी भरणे’.
महाराष्ट्रासह देशातील अनेक भागांमध्ये अधिक मासात विवाहित महिलांकडून इतर सुवासिनी महिलांची ओटी भरली जाते. या विधीमध्ये हळद, कुंकू, नारळ, फळे, धान्य, साडीचा खण किंवा इतर शुभ वस्तू देऊन स्त्रीला सौभाग्य, समृद्धी आणि संततीसुखासाठी शुभेच्छा दिल्या जातात. मात्र या परंपरेशी संबंधित एक प्रश्न अनेकदा उपस्थित केला जातो. तो म्हणजे विवाहित मुलगी अधिक मासात आपल्या आईची ओटी भरते, पण सासूची का भरत नाही?
धार्मिक परंपरा आणि लोकमान्यतेनुसार यामागे केवळ कौटुंबिक प्रथा नसून एक भावनिक आणि आध्यात्मिक विचार दडलेला आहे. शास्त्रानुसार मुलगी विवाहानंतर सासरी गेली तरी तिचे आई-वडिलांशी असलेले नाते कधीही संपत नाही. आईने आपल्या मुलीच्या संगोपनासाठी केलेले त्याग, प्रेम आणि संस्कार यांची कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा एक प्रतीकात्मक मार्ग मानला जातो.
अधिक मासात मुलीकडून आईची ओटी भरण्याची परंपरा ही आईच्या सौभाग्यासाठी, आरोग्यासाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करण्याशी जोडली जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार या विधीद्वारे मुलगी आपल्या आईबद्दलचा आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करते. त्यामुळे आईची ओटी भरणे हे मुलीचे कर्तव्य आणि स्नेहाचे प्रतीक मानले जाते.
दुसरीकडे, सासूच्या बाबतीत ही परंपरा प्रचलित नसल्याचे दिसून येते. यामागे सासूचा अपमान किंवा कमीपणा नसून धार्मिक प्रथांची वेगळी मांडणी असल्याचे जाणकार सांगतात. अनेक कुटुंबांमध्ये सासूची ओटी तिची स्वतःची मुलगी किंवा इतर नातेवाईक महिला भरतात. त्यामुळे विवाहित सुनेने सासूची ओटी भरण्याची सक्ती परंपरेत आढळत नाही.
धर्मशास्त्र अभ्यासकांच्या मते, अधिक मासातील अनेक विधी हे कौटुंबिक नातेसंबंध अधिक दृढ करण्यासाठी निर्माण झाले आहेत. आई-मुलीचे नाते हे विशेष आणि भावनिक असल्याने या महिन्यात त्याला धार्मिक स्वरूप दिले गेले आहे. त्यामुळे मुलीने आईच्या घरी जाऊन तिची ओटी भरणे, आशीर्वाद घेणे आणि कुटुंबीयांसोबत वेळ घालवणे याला विशेष महत्त्व दिले जाते.
ओटी भरण्याच्या विधीमागे सामाजिक संदेशही दडलेला आहे. पूर्वीच्या काळात विवाहानंतर मुलींचा माहेरी जाण्याचा योग कमी येत असे. अशा परिस्थितीत अधिक मासासारख्या धार्मिक निमित्तांमुळे मुलींना माहेरी जाण्याची आणि आई-वडिलांची भेट घेण्याची संधी मिळत असे. त्यामुळे ही परंपरा कौटुंबिक बंध अधिक मजबूत करणारी ठरली.
आजच्या आधुनिक काळातही अनेक कुटुंबे ही परंपरा श्रद्धेने जपत आहेत. काही ठिकाणी मुली आईसोबतच सासूलाही भेटवस्तू देतात, तर काही कुटुंबांमध्ये परंपरेनुसार फक्त आईची ओटी भरली जाते. या प्रथांमध्ये स्थानिक रितीरिवाजांनुसार थोडाफार फरक आढळत असला तरी त्यामागील मूलभूत भावना ही आदर, प्रेम आणि कृतज्ञता यांचीच असते.
धर्मतज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की कोणतीही धार्मिक परंपरा पाळताना तिच्यामागील भावना आणि श्रद्धा अधिक महत्त्वाची असते. त्यामुळे ओटी भरण्याच्या विधीचा उद्देश कोणाला कमी लेखणे नसून नात्यांमधील स्नेह वृद्धिंगत करणे हा आहे. अधिक मासातील ही परंपरा आजही अनेक कुटुंबांमध्ये आनंदाने आणि उत्साहाने साजरी केली जाते.
यामुळेच अधिक मासात विवाहित मुलगी आईची ओटी भरते, ही केवळ एक धार्मिक प्रथा नसून आईप्रती कृतज्ञता, प्रेम आणि आदर व्यक्त करणारा एक सांस्कृतिक वारसा मानला जातो. परंपरेचा हा सुंदर धागा आजही अनेक घरांमध्ये नात्यांना अधिक घट्ट बांधण्याचे काम करत आहे.
About the Author
