मुंबई : स्मार्टफोन आज केवळ संवादाचे साधन राहिलेले नाही, तर तो प्रत्येकाच्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत सोशल मीडिया, ऑनलाइन खरेदी, व्हिडिओ स्ट्रीमिंग, बँकिंग आणि मनोरंजनासाठी लाखो भारतीय इंटरनेटचा वापर करत आहेत. याच पार्श्वभूमीवर प्रसिद्ध झालेल्या एका नव्या अहवालाने भारतीयांच्या डिजिटल सवयींबाबत अनेक महत्त्वाचे आणि आश्चर्यकारक खुलासे केले आहेत. विशेषतः शहरी भागातील तरुण वर्ग दिवसातील मोठा वेळ सोशल मीडियावर घालवत असल्याचे समोर आले आहे. त्याचबरोबर ऑनलाइन शॉपिंग आणि क्विक कॉमर्स क्षेत्रात महिलांनी पुरुषांना मागे टाकत नवी आघाडी घेतल्याचेही या अहवालातून स्पष्ट झाले आहे.
अहवालानुसार, भारतातील शहरी तरुण आता दिवसातून सरासरी दोन तासांपेक्षा अधिक वेळ फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, एक्स (ट्विटर) आणि इतर सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर व्यतीत करतात. डिजिटल जगाशी सतत जोडलेले राहणे ही आता त्यांच्या जीवनशैलीचा भाग बनली आहे. मनोरंजन, माहिती, करिअरच्या संधी, मित्र-परिवाराशी संपर्क आणि ट्रेंडिंग घडामोडी जाणून घेण्यासाठी सोशल मीडिया हे प्रमुख माध्यम बनले आहे.
विशेष म्हणजे, सोशल मीडियाचा वापर केवळ मनोरंजनापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. अनेक तरुण आता व्यवसाय, शिक्षण, डिजिटल मार्केटिंग, ऑनलाइन कमाई आणि वैयक्तिक ब्रँडिंगसाठीही सोशल प्लॅटफॉर्मचा प्रभावी वापर करत आहेत. त्यामुळे इंटरनेटचा वापर अधिक व्यापक आणि बहुआयामी होत असल्याचे चित्र दिसत आहे.
अहवालातील आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे ऑनलाइन खरेदीच्या क्षेत्रातील बदल. काही वर्षांपूर्वी ऑनलाइन शॉपिंगमध्ये पुरुषांचे वर्चस्व दिसून येत होते. मात्र आता महिलांनी या क्षेत्रात मोठी झेप घेतली आहे. कपडे, सौंदर्यप्रसाधने, घरगुती वस्तू, किराणा साहित्य, आरोग्यविषयक उत्पादने आणि दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी महिलांचा ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मकडे मोठ्या प्रमाणावर कल वाढला आहे.
विशेषतः क्विक कॉमर्स अर्थात काही मिनिटांत घरपोच वस्तू पोहोचवणाऱ्या सेवांमध्ये महिलांचा सहभाग लक्षणीयरीत्या वाढल्याचे दिसून आले आहे. घरगुती जबाबदाऱ्या सांभाळताना वेळेची बचत करण्यासाठी महिलांकडून या सेवांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जात आहे. किराणा सामान, फळे-भाज्या, औषधे आणि इतर आवश्यक वस्तू काही मिनिटांत उपलब्ध होत असल्याने या सेवांना मोठी लोकप्रियता मिळाली आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, स्मार्टफोन आणि स्वस्त इंटरनेटमुळे भारतातील डिजिटल क्रांतीला वेग आला आहे. देशातील इंटरनेट वापरकर्त्यांची संख्या सातत्याने वाढत असून ग्रामीण भागातही इंटरनेटचा प्रसार झपाट्याने होत आहे. डिजिटल पेमेंट, यूपीआय व्यवहार, ऑनलाइन शिक्षण आणि ई-कॉमर्समुळे इंटरनेट आता केवळ शहरी लोकांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही.
अहवालात असेही नमूद करण्यात आले आहे की, व्हिडिओ कंटेंट हा भारतीयांच्या इंटरनेट वापराचा सर्वात मोठा भाग बनला आहे. लघु व्हिडिओ, वेब सिरीज, लाईव्ह स्ट्रीमिंग आणि ऑनलाइन गेमिंगमध्ये तरुणांचा मोठा वेळ खर्च होत आहे. विशेषतः मोबाईलवर व्हिडिओ पाहण्याचे प्रमाण गेल्या काही वर्षांत विक्रमी वाढले आहे.
डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर महिलांची वाढती उपस्थिती हा भारतीय इंटरनेट बाजारासाठी मोठा बदल मानला जात आहे. ई-कॉमर्स कंपन्या आणि डिजिटल ब्रँड्स आता महिलांना केंद्रस्थानी ठेवून नवीन उत्पादने आणि सेवा विकसित करत आहेत. महिलांच्या खरेदीच्या सवयी, आवडी-निवडी आणि गरजा लक्षात घेऊन अनेक कंपन्या विशेष ऑफर्स आणि सुविधा देत आहेत.
दरम्यान, सोशल मीडियावरील वाढत्या वेळेबाबत काही चिंता देखील व्यक्त केल्या जात आहेत. मानसिक आरोग्य, झोपेची गुणवत्ता, शारीरिक हालचालींचा अभाव आणि डिजिटल व्यसन यांसारख्या समस्यांकडे तज्ज्ञांनी लक्ष वेधले आहे. विशेषतः तरुणांमध्ये स्क्रीन टाइम वाढत असल्याने संतुलित डिजिटल वापराची गरज अधोरेखित केली जात आहे.
याशिवाय, इंटरनेटचा वापर वाढल्यामुळे सायबर सुरक्षा, डेटा गोपनीयता आणि ऑनलाइन फसवणुकीचे धोकेही वाढले आहेत. त्यामुळे डिजिटल व्यवहार करताना आणि सोशल मीडिया वापरताना सतर्क राहण्याचा सल्ला तज्ज्ञ देत आहेत.
एकूणच, हा अहवाल भारतातील बदलत्या डिजिटल जीवनशैलीचे स्पष्ट चित्र मांडतो. सोशल मीडिया हा तरुणांच्या आयुष्याचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे, तर ऑनलाइन खरेदीच्या क्षेत्रात महिलांनी नवी आघाडी घेतली आहे. स्मार्टफोन, स्वस्त इंटरनेट आणि डिजिटल सेवांच्या विस्तारामुळे भारतातील इंटरनेट वापराची व्याप्ती दिवसेंदिवस वाढत असून आगामी काळात ही डिजिटल क्रांती आणखी वेगाने पुढे जाण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. भारतीयांच्या इंटरनेट वापरातील हे बदल केवळ तांत्रिक प्रगतीचे नव्हे, तर समाजाच्या बदलत्या जीवनशैलीचेही द्योतक ठरत आहेत.
About the Author
