इराण आणि अमेरिका यांच्यातील वाढत्या तणावाचा परिणाम आता जागतिक ऊर्जा बाजारावर स्पष्टपणे दिसू लागला आहे. मध्य पूर्वेतील अत्यंत महत्त्वाची मानली जाणारी होर्मुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) सध्या तणावाच्या केंद्रस्थानी आली असून, या मार्गावरील जहाजवाहतूक मोठ्या संकटात सापडल्याची चर्चा आहे. जगभरातील कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्याचा मोठा हिस्सा याच मार्गाने जात असल्याने आंतरराष्ट्रीय बाजारात इंधनटंचाईची भीती निर्माण झाली आहे. या पार्श्वभूमीवर भारतासाठी एक आशेचा किरण म्हणून दक्षिण अमेरिकेतील व्हेनेझुएला पुढे येताना दिसत आहे.
भारताला कच्चे तेल पुरवणाऱ्या देशांच्या यादीत व्हेनेझुएलाने मोठी झेप घेतली असून, तो आता तिसऱ्या क्रमांकावर पोहोचल्याचे चित्र आहे. विशेष म्हणजे, या शर्यतीत त्याने सौदी अरेबिया आणि अमेरिकेसारख्या पारंपरिक तेलपुरवठादार देशांनाही मागे टाकल्याची चर्चा आहे. त्यामुळे भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीने व्हेनेझुएलाचे महत्त्व झपाट्याने वाढत आहे.
एकेकाळी आर्थिक संकट, महागाई, चुकीचे व्यवस्थापन आणि कठोर आंतरराष्ट्रीय निर्बंधांमुळे जगाच्या नजरेतून जवळपास गायब झालेला व्हेनेझुएला आता पुन्हा जागतिक ऊर्जा नकाशावर ठळकपणे उभा राहत आहे. अनेक वर्षांपासून हा देश आर्थिक कोलमडण्याच्या उंबरठ्यावर होता. तेलसंपत्ती असूनही उत्पादन घटले, गुंतवणूक कमी झाली आणि सरकारच्या चुकीच्या धोरणांमुळे उद्योग अडचणीत आले. मात्र, बदलत्या जागतिक परिस्थितीने आता या देशासाठी नव्या संधी निर्माण केल्या आहेत.
विशेषतः इराण-अमेरिका संघर्षामुळे निर्माण झालेल्या अनिश्चिततेच्या वातावरणात भारतासह अनेक देश पर्यायी तेलस्रोत शोधू लागले आहेत. अशा वेळी व्हेनेझुएलाने स्वतःला पुन्हा एकदा विश्वासार्ह पर्याय म्हणून पुढे आणले आहे. भारताच्या वाढत्या ऊर्जा गरजा लक्षात घेता, स्वस्त आणि मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध असलेले व्हेनेझुएलाचे कच्चे तेल भारतासाठी फायदेशीर ठरू शकते.
ऊर्जा क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, जगभरातील इंधनदर स्थिर ठेवण्यासाठी तेल उत्पादन करणाऱ्या देशांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरणार आहे. होर्मुझ सामुद्रधुनीत जर आणखी तणाव वाढला, तर तेलवाहतूक विस्कळीत होण्याचा धोका आहे. त्याचा थेट परिणाम पेट्रोल, डिझेल, एलपीजी आणि औद्योगिक इंधनांच्या किंमतींवर होऊ शकतो. भारतासारख्या मोठ्या आयातदार देशासाठी ही परिस्थिती आर्थिकदृष्ट्या गंभीर ठरू शकते. त्यामुळे पर्यायी पुरवठादार शोधणे ही काळाची गरज बनली आहे.
याच ठिकाणी व्हेनेझुएला महत्त्वाचा ठरतो. जगातील सर्वाधिक तेलसाठा असलेला देश म्हणून त्याच्याकडे प्रचंड क्षमता आहे. व्हेनेझुएलाच्या भूमीत तब्बल 303 अब्ज बॅरल कच्च्या तेलाचा साठा असल्याचे सांगितले जाते. हा आकडा इतका प्रचंड आहे की, जगातील एकूण तेलसाठ्याच्या जवळपास 20 टक्के हिस्सा एकट्या व्हेनेझुएलाकडे असल्याचे मानले जाते. त्यामुळे जागतिक ऊर्जा अर्थकारणात या देशाचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित होत आहे.
सर्वसाधारणपणे तेलसाठ्याचा विषय आला की सौदी अरेबिया, अमेरिका किंवा रशियासारख्या देशांची नावे पुढे येतात. मात्र, आकडेवारी पाहिली तर व्हेनेझुएला या बाबतीत सर्वांना मागे टाकताना दिसतो. सौदी अरेबियाकडे अंदाजे 267 अब्ज बॅरल तेलसाठा आहे, तर कॅनडाकडे सुमारे 171 अब्ज बॅरल तेल उपलब्ध आहे. अमेरिकेच्या तुलनेत व्हेनेझुएलाकडे जवळपास पाचपट अधिक तेलसाठा असल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे हा देश पुन्हा ऊर्जा महासत्ता म्हणून उदयास येण्याच्या मार्गावर असल्याचे चित्र आहे.
भारतासाठी यामध्ये मोठी आर्थिक संधीही दडलेली आहे. भारत आपल्या गरजेपैकी मोठा हिस्सा परदेशातून आयात करत असल्याने तेलाच्या किंमतींतील चढ-उतारांचा थेट परिणाम देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर होतो. जर व्हेनेझुएलाकडून स्थिर आणि तुलनेने कमी दरात कच्चे तेल मिळाले, तर भारताच्या आयात खर्चात बचत होऊ शकते. तसेच पेट्रोल-डिझेलच्या दरांवर नियंत्रण ठेवण्यास मदत मिळण्याची शक्यता आहे.
मात्र, या चित्राला काही आव्हानेही आहेत. व्हेनेझुएलावर अजूनही काही आंतरराष्ट्रीय निर्बंध लागू आहेत. त्याचबरोबर त्या देशातील राजकीय अस्थिरता आणि पायाभूत सुविधांतील अडचणी यामुळे तेलपुरवठा सातत्याने ठेवणे हे मोठे आव्हान ठरू शकते. त्यामुळे भारताला ऊर्जा सुरक्षिततेसाठी अनेक पर्याय खुले ठेवावे लागतील.
दरम्यान, होर्मुझ सामुद्रधुनीतील वाढत्या तणावामुळे जागतिक बाजाराचे लक्ष आता व्हेनेझुएलाकडे लागले आहे. अनेक विश्लेषकांच्या मते, जर व्हेनेझुएलाने तेल उत्पादनात सातत्य ठेवले आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील अडथळे कमी झाले, तर येत्या काळात जागतिक इंधन बाजारात मोठे बदल दिसू शकतात. त्याचा थेट फायदा भारतासारख्या मोठ्या ग्राहक देशांना होण्याची शक्यता आहे.
एकंदरीत, इराण-अमेरिका संघर्षामुळे निर्माण झालेल्या जागतिक ऊर्जा संकटाच्या पार्श्वभूमीवर व्हेनेझुएला भारतासाठी महत्त्वाचा पर्याय म्हणून समोर येत आहे. प्रचंड तेलसाठा, वाढता पुरवठा आणि बदलती जागतिक परिस्थिती यामुळे हा देश पुन्हा एकदा चर्चेच्या केंद्रस्थानी आला आहे. आता येत्या काही महिन्यांत भारत-व्हेनेझुएला ऊर्जा संबंध किती मजबूत होतात आणि त्याचा देशातील इंधनदरांवर काय परिणाम होतो, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.
About the Author
