भारताच्या महामार्ग वाहतूक व्यवस्थेत आणखी एक मोठा बदल होण्याची शक्यता आहे. केंद्रीय रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्री नितीन गडकरी यांनी देशातील टोल वसुली व्यवस्था अधिक वेगवान, डिजिटल आणि अडथळामुक्त करण्याच्या दिशेने सरकारचे मोठे लक्ष्य स्पष्ट केले आहे. भारतात पूर्णपणे डिजिटल आणि बॅरियर-फ्री टोलिंग व्यवस्था लागू करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे, अशी माहिती त्यांनी दिली आहे.
सध्या देशातील बहुतांश राष्ट्रीय महामार्गांवर FASTag आधारित इलेक्ट्रॉनिक टोल वसुली सुरू आहे. त्यामुळे वाहनचालकांना टोल नाक्यावर रोख रक्कम देण्यासाठी थांबण्याची गरज मोठ्या प्रमाणात कमी झाली आहे. मात्र, टोल प्लाझावरील बॅरिअरमुळे वाहनांचा वेग कमी होतो आणि गर्दीच्या काळात काही ठिकाणी वाहतूक कोंडीची समस्या निर्माण होते. ही अडचण दूर करण्यासाठी पुढील टप्प्यात बॅरियर-फ्री टोलिंगकडे जाण्याचे सरकारचे नियोजन आहे.
FASTag नंतर आता बॅरियर-फ्री टोलिंग
FASTag मुळे टोल वसुलीच्या प्रक्रियेत मोठा बदल झाला. वाहनाच्या विंडस्क्रीनवर लावलेल्या FASTag मधून टोलची रक्कम इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने वसूल केली जाते. मात्र वाहन टोल प्लाझामधून जाताना बूम बॅरियर उघडण्याची प्रक्रिया अजूनही अनेक ठिकाणी सुरू आहे.
नवीन व्यवस्थेचा उद्देश हा बॅरियरच दूर करणे आहे. म्हणजे वाहनाने टोल प्लाझावर थांबण्याऐवजी किंवा बॅरियर उघडण्याची वाट पाहण्याऐवजी वाहनाच्या प्रवासाची डिजिटल पद्धतीने नोंद होईल आणि संबंधित टोल आपोआप आकारला जाईल.
यामुळे टोल प्लाझावर वाहनांचा वेग कमी होणार नाही, अशी अपेक्षा आहे. विशेषतः मोठ्या प्रमाणात वाहतूक असलेल्या राष्ट्रीय महामार्गांवर याचा फायदा होऊ शकतो.
प्रवास अधिक जलद होण्याची शक्यता
बॅरियर-फ्री टोलिंगचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे वेळेची बचत. टोल प्लाझावर वाहनांना थांबावे न लागल्यास महामार्गावरील वाहतुकीचा प्रवाह अधिक सुरळीत होऊ शकतो.
सध्या सुट्टीच्या काळात, सणासुदीच्या दिवसांत किंवा मोठ्या शहरांच्या प्रवेशद्वारांजवळील टोल प्लाझावर वाहनांची मोठी गर्दी होते. FASTag असूनही काही वेळा बॅरियर, वाहनांची रांग किंवा व्यवहारातील अडचणी यामुळे विलंब होतो.
पूर्णपणे डिजिटल प्रणाली लागू झाल्यास अशा अडथळ्यांमध्ये घट करण्याचा प्रयत्न केला जाईल. यामुळे वाहनचालकांचा वेळ, इंधन आणि प्रवासाचा खर्च वाचण्यास मदत होऊ शकते.
OneTag सारख्या सुविधांनाही मिळणार चालना
टोलिंग व्यवस्था अधिक डिजिटल होत असताना FASTag वापरकर्त्यांसाठीही सुविधा वाढवण्यावर भर दिला जात आहे. OneTag सारख्या सुविधेमुळे वाहनचालकांना FASTagशी संबंधित बँक बदलताना नवीन स्टिकर घेण्याची गरज कमी करण्याच्या दिशेने बदल होत आहेत.
मोबाइल नंबर पोर्टेबिलिटीप्रमाणे FASTag पोर्ट करण्याची संकल्पना वाहनचालकांसाठी उपयुक्त ठरू शकते. डिजिटल टोलिंगचा विस्तार होत असताना FASTag व्यवस्थेतील अशा सुविधा अधिक सोप्या आणि ग्राहकाभिमुख करण्यावर भर दिला जाण्याची शक्यता आहे.
सरकारसमोर तंत्रज्ञानाची मोठी भूमिका
बॅरियर-फ्री टोलिंगसाठी केवळ FASTag पुरेसा नसून वाहनांची अचूक ओळख, प्रवासाचे अंतर आणि टोलची रक्कम निश्चित करण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाची आवश्यकता आहे.
यामध्ये ऑटोमॅटिक नंबर प्लेट रिकग्निशन कॅमेरे, डिजिटल पेमेंट प्रणाली आणि इतर तंत्रज्ञानाचा वापर होऊ शकतो. वाहनाचा नंबर ओळखून संबंधित खात्याकडून टोल आकारण्याची व्यवस्था अधिक व्यापक होण्याची शक्यता आहे.
यामुळे टोल प्लाझाची पारंपरिक रचना बदलून महामार्गांवर अधिक सहज वाहतूक व्यवस्था निर्माण करण्याचे उद्दिष्ट आहे.
वाहनचालकांसाठी काय बदलणार?
बॅरियर-फ्री टोलिंग पूर्णपणे लागू झाल्यानंतर वाहनचालकांच्या अनुभवात काही महत्त्वाचे बदल होऊ शकतात.
पहिला बदल म्हणजे टोल नाक्यावर थांबण्याची गरज कमी होणे. दुसरे म्हणजे टोलसाठी रोख रक्कम किंवा स्वतंत्र व्यवहार करण्याची गरज जवळपास संपुष्टात येऊ शकते. तिसरे म्हणजे प्रवासाच्या वेगात सातत्य राहण्यास मदत होईल.
मात्र डिजिटल व्यवस्थेमुळे वाहनचालकांनी आपल्या FASTag खात्यात पुरेशी शिल्लक ठेवणे, वाहनाची माहिती अद्ययावत ठेवणे आणि टोल व्यवहारांची नियमित तपासणी करणे महत्त्वाचे ठरेल.
चुकीच्या टोल आकारणीचे काय?
डिजिटल टोलिंगचा विस्तार करताना सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे अचूक टोल आकारणी आणि तक्रार निवारण व्यवस्था. वाहनाचा नंबर चुकीचा वाचला गेला किंवा प्रवासाची नोंद चुकीची झाली तर ग्राहकाला त्याविरोधात तक्रार करण्याची सोपी व्यवस्था असणे आवश्यक आहे.
त्यामुळे सरकारसमोर तंत्रज्ञानाची अंमलबजावणी करण्याबरोबरच पारदर्शकता, डेटा सुरक्षा आणि ग्राहकांच्या तक्रारींचे जलद निराकरण हीदेखील महत्त्वाची आव्हाने असतील.
महामार्ग क्षेत्रात मोठा बदल
भारतामध्ये महामार्गांचे जाळे वेगाने विस्तारत आहे. त्याचवेळी वाहनांची संख्या आणि महामार्गांवरील वाहतूकही वाढत आहे. त्यामुळे पारंपरिक टोल प्लाझावर आधारित व्यवस्था भविष्यात कितपत प्रभावी ठरेल, हा प्रश्न आहे.
याच पार्श्वभूमीवर डिजिटल आणि बॅरियर-फ्री टोलिंगकडे सरकारचा वाढता कल महत्त्वाचा मानला जात आहे. देशाला पूर्णपणे डिजिटल आणि अडथळामुक्त टोलिंगच्या दिशेने नेण्याचे लक्ष्य साध्य झाले, तर भारतीय महामार्ग प्रवासाच्या अनुभवात मोठा बदल होऊ शकतो.
FASTagपासून सुरू झालेली डिजिटल टोलिंगची प्रक्रिया आता पुढच्या टप्प्यावर जाण्याची चिन्हे आहेत. वाहनचालकांसाठी कमी प्रतीक्षा, वेगवान प्रवास आणि अधिक सुलभ टोल वसुली हे या बदलामागचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. मात्र या व्यवस्थेची यशस्वी अंमलबजावणी तंत्रज्ञानाची अचूकता, मजबूत डिजिटल पायाभूत सुविधा आणि प्रभावी तक्रार निवारण यावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असेल.
एकूणच, नितीन गडकरी यांनी मांडलेले हे लक्ष्य भारताच्या महामार्ग व्यवस्थेला पारंपरिक टोल प्लाझापासून पूर्णपणे डिजिटल, स्मार्ट आणि बॅरियर-फ्री प्रणालीकडे नेण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते.
About the Author
