यंदाचा जून महिना महाराष्ट्रासाठी चिंतेचा विषय ठरला आहे. नैऋत्य मान्सून वेळेत राज्यात दाखल झाला असला, तरी अपेक्षित पावसाऐवजी बहुतांश भागात कोरडे वातावरण कायम राहिले. हवामान विभागाच्या आकडेवारीनुसार, जून हा गेल्या १४६ वर्षांतील महाराष्ट्रातील सर्वात कोरडा जून म्हणून नोंदवला गेला आहे. राज्यात सरासरीपेक्षा सुमारे ५९ टक्के पावसाची तूट, तर देशभरात सुमारे ४३ ते ४६ टक्के पावसाची कमतरता नोंदली गेली आहे. यामुळे शेतकरी, जलसंपदा विभाग आणि सामान्य नागरिकांची चिंता वाढली आहे.
पाऊस कमी का पडेल
हवामान तज्ज्ञांच्या मते, यंदा मान्सूनच्या प्रवासात अनेक वातावरणीय अडथळे निर्माण झाले. जूनच्या सुरुवातीला मान्सूनची प्रगती चांगली झाली होती, मात्र त्यानंतर तो जवळपास दोन आठवडे स्थिरावला. त्यामुळे महाराष्ट्रासह पश्चिम भारतातील अनेक भागांमध्ये पावसाचा जोर पूर्णपणे कमी झाला.
यामागे अनेक कारणे सांगितली जात आहेत. अरबी समुद्रावर कमी दाबाची प्रभावी प्रणाली निर्माण न होणे, मान्सूनचा कमी वेग, वातावरणातील उच्च दाबाचा पट्टा आणि एल निनोचा प्रभाव यामुळे पावसाचे ढग राज्यात अपेक्षेप्रमाणे सक्रिय होऊ शकले नाहीत. परिणामी कोकण व घाटमाथा वगळता बहुतांश जिल्ह्यांमध्ये पावसाने दडी मारली.
शेतीवर मोठा परिणाम
जून हा खरीप हंगामासाठी अत्यंत महत्त्वाचा महिना मानला जातो. याच काळात शेतकरी पेरणीची कामे पूर्ण करतात. मात्र यंदा अनेक भागांत पुरेसा पाऊस न झाल्याने पेरण्या लांबल्या आहेत. काही जिल्ह्यांमध्ये शेतकऱ्यांनी पहिली पेरणी केली असली तरी पाऊस न झाल्याने ती वाया जाण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
विशेषतः मराठवाडा, विदर्भ आणि मध्य महाराष्ट्रातील अनेक तालुक्यांमध्ये पावसाअभावी जमिनीतील ओलावा कमी झाला आहे. त्यामुळे सोयाबीन, कापूस, तूर, मका यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता कृषी तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.
धरणसाठ्यावरही परिणाम
राज्यातील अनेक मध्यम आणि लहान धरणांमध्ये अद्याप समाधानकारक पाणीसाठा झालेला नाही. जूनमध्ये अपेक्षित पाऊस न झाल्यामुळे पिण्याच्या पाण्याचा आणि सिंचनाचा प्रश्न पुढील काही महिन्यांत गंभीर होऊ शकतो, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे. जर जुलैमध्येही पावसाचा जोर वाढला नाही, तर ग्रामीण भागात पाणीटंचाईची शक्यता वाढू शकते.
जुलैमध्ये दिलासा मिळणार?
दरम्यान, हवामान विभागाने जुलैच्या सुरुवातीपासून परिस्थितीत बदल होण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. अरबी समुद्रावर पश्चिमेकडील वाऱ्यांचा वेग वाढत असून, त्यासोबत काही कमी दाबाच्या प्रणाली सक्रिय होण्याची चिन्हे आहेत. त्यामुळे कोकण, घाटमाथा, मध्य महाराष्ट्र, विदर्भ आणि मराठवाड्यात जुलैच्या पहिल्या आठवड्यापासून पावसाची तीव्रता वाढण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.
भारतीय हवामान विभागाने काही भागांसाठी मुसळधार ते अतिमुसळधार पावसाचा इशाराही दिला आहे. विशेषतः कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात काही ठिकाणी जोरदार पावसाची शक्यता असून, पुढील काही दिवसांत पावसाचा विस्तार वाढण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे.
जुलै भरपाई करू शकेल का?
हवामान तज्ज्ञांच्या मते, जुलै हा साधारणपणे मान्सूनचा सर्वाधिक सक्रिय महिना असतो. त्यामुळे जूनमधील काही प्रमाणातील पावसाची तूट जुलैमध्ये भरून निघू शकते. मात्र संपूर्ण तूट भरून काढण्यासाठी राज्यभर सातत्यपूर्ण आणि व्यापक स्वरूपाचा पाऊस आवश्यक आहे.
तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, जर कमी दाबाच्या प्रणाली नियमितपणे तयार झाल्या आणि पश्चिम किनारपट्टीवरील मान्सून अधिक सक्रिय झाला, तर जुलैमध्ये महाराष्ट्रातील बहुतांश भागांना चांगला पाऊस मिळू शकतो. अन्यथा शेती, पाणीसाठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवरील दबाव कायम राहू शकतो.
नागरिकांसाठी सावधगिरीचा इशारा
हवामान विभागाने जुलैच्या सुरुवातीला काही जिल्ह्यांमध्ये मुसळधार पावसाचा अंदाज दिल्याने नागरिकांनी सतर्क राहण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे. डोंगराळ भाग, घाटमार्ग आणि पूरप्रवण क्षेत्रांमध्ये प्रशासनाच्या सूचनांचे पालन करावे, तसेच जोरदार पावसाच्या काळात अनावश्यक प्रवास टाळावा, असे आवाहन करण्यात आले आहे.
निष्कर्ष
महाराष्ट्रासाठी हवामानाच्या इतिहासातील अत्यंत वेगळा आणि चिंताजनक महिना ठरला आहे. १४६ वर्षांतील सर्वात कमी पावसाची नोंद ही केवळ आकडेवारी नसून तिचा थेट परिणाम शेती, पाणीपुरवठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होताना दिसत आहे. आता सर्वांच्या नजरा जुलैकडे लागल्या असून, अपेक्षित मुसळधार पाऊस राज्याला दिलासा देतो की नाही, हे पुढील काही दिवसांत स्पष्ट होणार आहे.
About the Author
