पुणे : छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या शिवराज्याभिषेक सोहळ्याचा वर्धापन दिन नेमका कोणत्या दिवशी साजरा करावा, याविषयी दरवर्षीप्रमाणे यंदाही चर्चा रंगली आहे. एका बाजूला ६ जून या ग्रेगरियन दिनदर्शिकेतील तारखेनुसार राज्याभिषेक दिन साजरा करणारे शिवप्रेमी आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला हिंदू पंचांगातील ‘ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी’ या तिथीला राज्याभिषेक दिन साजरा करण्याची परंपरा जपणारे अभ्यासक व इतिहासप्रेमी आहेत.
या पार्श्वभूमीवर इतिहासाचे अभ्यासक आणि वेदमूर्ती धनंजयशास्त्री वैद्य यांनी ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे आपले मत मांडले आहे. त्यांच्या मते, छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक हा वैदिक पद्धतीने पार पडलेला सोहळा असल्याने त्याचा संदर्भ हिंदू पंचांगातील तिथीनुसारच अधिक महत्त्वाचा ठरतो. मात्र, महाराजांविषयीचा आदर आणि गौरव कोणत्याही दिनदर्शिकेच्या माध्यमातून व्यक्त केला जात असेल, तर त्याचे स्वागतच केले पाहिजे, असेही त्यांनी स्पष्ट केले आहे.
वैद्य यांच्या लेखात नमूद करण्यात आले आहे की, आज अनेक ठिकाणी ६ जून रोजी शिवराज्याभिषेक दिन मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. हा दिवस ग्रेगरियन कॅलेंडरनुसार ऐतिहासिक घटनेची तारीख म्हणून स्वीकारला गेला आहे. महाराजांचे कार्य इतके महान आहे की त्यांचा गौरव वर्षातून एकदाच नव्हे तर रोज झाला तरी त्यात आनंदच आहे, असे ते नमूद करतात.
मात्र, राज्याभिषेकाच्या मूळ ऐतिहासिक नोंदींकडे पाहिले असता वेगळे चित्र समोर येते. रायगड किल्ल्यावरील जगदीश्वर मंदिरातील शिलालेखात राज्याभिषेकाचा उल्लेख स्पष्टपणे आढळतो. या शिलालेखात शालिवाहन शक १५९६, आनंदनाम संवत्सर आणि ‘ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी’ या तिथीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. याच नोंदीच्या आधारे अनेक इतिहास अभ्यासक राज्याभिषेकाचा स्मृतिदिन तिथीनुसार साजरा करण्याचा आग्रह धरतात.
रायगडावरील जगदीश्वर मंदिर हे शिवकालीन वास्तुकलेचा महत्त्वाचा पुरावा मानले जाते. मंदिरातील शिलालेखात छत्रपती शिवाजी महाराज सिंहासनारूढ झाल्याचा उल्लेख असून, त्याचबरोबर रायगडावरील विविध वास्तू, तलाव, विहिरी, राजवाडे आणि इतर बांधकामांची माहितीही नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे हा शिलालेख केवळ धार्मिक किंवा सांस्कृतिक दस्तऐवज नसून, तत्कालीन इतिहासाचा महत्त्वपूर्ण साक्षीदार मानला जातो.
इतिहासकारांच्या मते, शिलालेखातील नोंदींना विशेष महत्त्व असते. कारण त्या घटनेच्या जवळच्या कालखंडात कोरल्या गेलेल्या असल्यामुळे त्यांना प्राथमिक ऐतिहासिक स्रोत म्हणून मान्यता दिली जाते. शिवराज्याभिषेकाच्या संदर्भातही रायगडावरील शिलालेख हा महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो.
वैद्य यांनी आपल्या लेखात असेही नमूद केले आहे की, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिंदवी स्वराज्याची स्थापना केली आणि हिंदू परंपरेनुसार वैदिक विधी करून राज्याभिषेक स्वीकारला. त्यामुळे राज्याभिषेकाची स्मृती जतन करताना त्या घटनेची मूळ तिथी लोकांच्या स्मरणात राहणे आवश्यक आहे. त्यांच्या मते, ‘ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी’ ही तिथी शिलालेखात कोरून ठेवण्यात आली आहे, यामागेही भविष्यातील पिढ्यांना हा दिवस लक्षात राहावा हा उद्देश असावा.
त्याचबरोबर त्यांनी रायगडावरील या ऐतिहासिक शिलालेखाच्या संरक्षणाची मागणीही केली आहे. महाराष्ट्राच्या इतिहासातील हा अमूल्य वारसा असून त्याचे संवर्धन आणि जतन करणे ही शासनाची तसेच समाजाची जबाबदारी असल्याचे त्यांनी म्हटले आहे.
दरम्यान, शिवप्रेमींमध्ये या विषयावर विविध मते असली तरी दोन्ही बाजूंचा समान धागा म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांविषयीचा आदर आणि अभिमान हा आहे. काही जण ६ जून या तारखेला राज्याभिषेक दिन साजरा करतात, तर काही जण पंचांगातील तिथीनुसार सोहळे आयोजित करतात. मात्र, या दोन्ही पद्धतींमागे महाराजांच्या कार्याचा गौरव करण्याचीच भावना असल्याचे दिसून येते.
यंदाच्या वर्षी हिंदू पंचांगानुसार ‘ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी’ ही तिथी २६ जून रोजी येत असल्याचे अभ्यासकांनी नमूद केले आहे. त्यामुळे अनेक ठिकाणी त्या दिवशीही शिवराज्याभिषेक दिनाचे कार्यक्रम आयोजित करण्यात येणार आहेत.
शिवराज्याभिषेक हा केवळ एका राजाच्या गादीवर आरूढ होण्याचा सोहळा नव्हता, तर हिंदवी स्वराज्याच्या सार्वभौमत्वाची जगाला दिलेली घोषणा होती. त्यामुळे हा दिवस कोणत्याही दिनदर्शिकेनुसार साजरा केला गेला तरी त्यामागील इतिहास, स्वराज्याची प्रेरणा आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांचे राष्ट्रनिर्माणाचे कार्य यांचे स्मरण ठेवणे अधिक महत्त्वाचे असल्याची भावना इतिहास अभ्यासकांकडून व्यक्त केली जात आहे.
About the Author
