भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (ISRO) पुन्हा एकदा अंतराळ क्षेत्रात ऐतिहासिक कामगिरी केली आहे.4 सप्टेंबर 2026 रोजी पहाटे 2 वाजून 55 मिनिटांनी श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून GSLV-F17 रॉकेटद्वारे EOS-05 या अत्याधुनिक पृथ्वी निरीक्षण उपग्रहाचे यशस्वी प्रक्षेपण करण्यात आले. या मोहिमेमुळे भारताच्या पृथ्वी निरीक्षण क्षमतेला नवे बळ मिळणार असून, देशाच्या अंतराळ कार्यक्रमातील हा महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.
EOS-05 उपग्रहाची खासियत काय?
EOS-05 हा भारताचा जिओसिंक्रोनस ऑर्बिटमधून पृथ्वीचे निरीक्षण करणारा पहिला समर्पित इमेजिंग उपग्रह आहे. साधारणपणे पृथ्वी निरीक्षण करणारे अनेक उपग्रह लो-अर्थ ऑर्बिटमध्ये कार्यरत असतात. मात्र EOS-05 सुमारे 36 हजार किलोमीटर उंचीवर जिओसिंक्रोनस कक्षेत कार्य करण्यासाठी तयार करण्यात आला आहे. त्यामुळे मोठ्या भौगोलिक क्षेत्रावर सातत्याने किंवा वारंवार नजर ठेवणे शक्य होणार आहे.
विशेष म्हणजे GSLV रॉकेटने जिओसिंक्रोनस ट्रान्सफर किंवा सब-GTO कक्षेत सोडलेला हा आतापर्यंतचा सर्वाधिक वजनाचा उपग्रह असल्याचे ISRO अधिकाऱ्यांनी सांगितले आहे. त्यामुळे या मोहिमेचे महत्त्व केवळ उपग्रहाच्या क्षमतेपुरते मर्यादित नसून GSLVच्या तांत्रिक क्षमतेचीही ही मोठी चाचणी होती.
पहिल्या टप्प्यात मिळाले मोठे यश
GSLV-F17 रॉकेटने EOS-05 ला नियोजित Sub-Geosynchronous Transfer Orbit मध्ये अचूकपणे स्थापित केले. प्रक्षेपणानंतर सुमारे 18 मिनिटांनी उपग्रह निर्धारित कक्षेत पोहोचला. त्यानंतर उपग्रहाला अंतिम कार्यरत कक्षेत नेण्यासाठी पुढील काळात ऑर्बिट-रेझिंग मॅन्युव्हर्स करण्यात येणार आहेत.
ISROचे अध्यक्ष यांनी मोहिमेच्या यशानंतर उपग्रहाची स्थिती उत्तम असल्याचे सांगितले. उपग्रहाचे सौर पॅनेल यशस्वीपणे तैनात झाले असून, सर्व महत्त्वाच्या प्रणाली व्यवस्थित कार्यरत असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले. अंतिम कक्षा गाठल्यानंतर EOS-05 देशासाठी महत्त्वाचा पृथ्वी निरीक्षण डेटा उपलब्ध करून देईल.
शेतीपासून आपत्ती व्यवस्थापनापर्यंत उपयोग
EOS-05 कडून मिळणाऱ्या माहितीचा विविध क्षेत्रांमध्ये उपयोग होण्याची अपेक्षा आहे. शेती, जलसंपदा, पर्यावरण निरीक्षण, वनसंपदा, नैसर्गिक संसाधन व्यवस्थापन आणि आपत्ती व्यवस्थापन यांसारख्या क्षेत्रांना या उपग्रहामुळे मोठी मदत मिळू शकते. विशेषतः पूर, चक्रीवादळ, भूस्खलन किंवा इतर नैसर्गिक आपत्तींच्या काळात मोठ्या प्रदेशाची जलद माहिती मिळणे प्रशासनासाठी उपयुक्त ठरू शकते.
उपग्रहामध्ये व्हिजिबल, इन्फ्रारेड, मल्टीस्पेक्ट्रल आणि हायपरस्पेक्ट्रल बँडमध्ये निरीक्षण करण्याची क्षमता असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे पृथ्वीवरील विविध घटकांचे अधिक व्यापक आणि वेगवेगळ्या प्रकारचे विश्लेषण करता येणार आहे.
EOS-05 ला काही वैज्ञानिकांनी ‘Eye in the Sky’ म्हणजेच ‘आकाशातील डोळा’ असे संबोधले आहे. यामागचे कारण म्हणजे जिओसिंक्रोनस कक्षेतून मोठ्या भौगोलिक क्षेत्राचे निरीक्षण करण्याची त्याची क्षमता. एखाद्या प्रदेशावर वारंवार नजर ठेवता आल्यामुळे वेगाने बदलणाऱ्या परिस्थितीचा मागोवा घेणे अधिक सोपे होऊ शकते.
भारताच्या दृष्टीने या क्षमतेला धोरणात्मक महत्त्वही आहे. ISRO प्रमुखांनी EOS-05 मधून देशाला ‘strategic data’ मिळणार असल्याचे सांगितले आहे. त्यामुळे हा उपग्रह केवळ वैज्ञानिक संशोधनासाठीच नव्हे, तर विविध राष्ट्रीय गरजांसाठी महत्त्वाचा ठरणार आहे.
GSLV-F17 चीही ऐतिहासिक कामगिरी
EOS-05 ला अंतराळात पोहोचवणारे GSLV-F17 हे 51.7 मीटर उंच आणि सुमारे 420.5 टन वजनाचे तीन टप्प्यांचे रॉकेट आहे. यामध्ये घन, द्रव आणि क्रायोजेनिक प्रणोदन प्रणालींचा वापर करण्यात आला. मोहिमेतील स्वदेशी क्रायोजेनिक तंत्रज्ञानाचा टप्पा विशेष महत्त्वाचा ठरला.
ही GSLVची 19वी मोहीम होती आणि श्रीहरिकोटावरून झालेला हा 107वा प्रक्षेपण असल्याचे ISROकडून सांगण्यात आले. GSLVच्या पहिल्या मोहिमेत सुमारे 1,536 किलो वजनाचा उपग्रह वाहून नेण्यात आला होता. आता याच प्रक्षेपण वाहनाने 2,367 किलो वजनाचा उपग्रह कक्षेत पोहोचवणे ही भारताच्या प्रक्षेपण क्षमतेतील झालेल्या प्रगतीची मोठी खूण मानली जात आहे.
2021 च्या अपयशानंतर मोठे यश
EOS-05 मोहिमेला आणखी एक ऐतिहासिक संदर्भ आहे. 2021 मध्ये GSLV-F10 द्वारे EOS-03 उपग्रह प्रक्षेपित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला होता; मात्र क्रायोजेनिक अप्पर स्टेजमध्ये आलेल्या अडचणीमुळे ती मोहीम यशस्वी झाली नव्हती. आता पाच वर्षांनंतर GSLV-F17 ने EOS-05 ला नियोजित ट्रान्सफर कक्षेत अचूकपणे स्थापित करून त्या प्रयत्नाला यशाची जोड दिली आहे.
भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाला नवी दिशा
EOS-05 मोहिमेचे यश भारताच्या वाढत्या अंतराळ क्षमतेचे प्रतीक मानले जात आहे. पृथ्वी निरीक्षणासाठी अत्याधुनिक उपग्रह, जड पेलोड वाहून नेण्याची GSLVची क्षमता आणि जिओसिंक्रोनस कक्षेतून इमेजिंग करण्याची नवी क्षमता यामुळे भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाला महत्त्वाचे बळ मिळाले आहे.
ISROने या आर्थिक वर्षात आणखी काही महत्त्वाच्या मोहिमा नियोजित केल्या असून त्यामध्ये NVS-03 नेव्हिगेशन उपग्रह आणि गगनयान कार्यक्रमातील पहिली मानवरहित मोहीम यांचाही समावेश असल्याचे ISRO प्रमुखांनी सांगितले. त्यामुळे EOS-05 चे यश हे एका मोहिमेचा शेवट नसून भारताच्या पुढील मोठ्या अंतराळ मोहिमांसाठी आत्मविश्वास वाढवणारे पाऊल ठरले आहे.
एकूणच, EOS-05 भारताला पृथ्वीवरून अंतराळाकडे पाहण्याचीच नव्हे, तर अंतराळातून पृथ्वीवर अधिक सक्षमपणे नजर ठेवण्याची नवी ताकद देणार आहे. शेती, पर्यावरण, आपत्ती व्यवस्थापन आणि राष्ट्रीय पातळीवरील धोरणात्मक गरजांसाठी मिळणारा डेटा भविष्यात अत्यंत महत्त्वाचा ठरू शकतो.
About the Author
