महाराष्ट्रात मराठी भाषेच्या मुद्द्यावरून सुरू असलेल्या चर्चेला आता नवे वळण मिळाले आहे. रिक्षा आणि टॅक्सी चालकांसाठी मराठी भाषेच्या ज्ञानाची अट, त्यासाठी घेण्यात येणारी परीक्षा आणि त्यावरून निर्माण झालेल्या चर्चेच्या पार्श्वभूमीवर उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका मांडली आहे. “मराठी ही सक्तीची नव्हे, तर भक्तीची भाषा आहे. कायद्याचा बडगा दाखवून नव्हे, तर प्रेमाने मराठी शिकवता येते,” असे शिंदे यांनी स्पष्ट केले.
ठाण्यातील गडकरी रंगायतन येथे ‘हिंदुहृदयसम्राट बाळासाहेब ठाकरे मराठी भाषा पाठ्यक्रम अभियान’ाच्या सांगता समारंभात शिंदे बोलत होते. परिवहन विभाग, राज्य मराठी विकास संस्था, मुंबई मराठी साहित्य संघ आणि कोकण मराठी साहित्य परिषद यांच्या संयुक्त विद्यमाने हे अभियान राबवण्यात आले. या अभियानाला रिक्षा आणि टॅक्सी चालकांकडून मिळालेल्या प्रतिसादाचाही शिंदे यांनी विशेष उल्लेख केला.
एकनाथ शिंदे यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, १०५ दिवसांच्या या अभियानामध्ये तब्बल १.२५ लाख रिक्षा आणि टॅक्सी चालकांनी मराठी भाषा शिकून परीक्षा उत्तीर्ण केली. त्यामुळे मराठी शिकण्याची प्रक्रिया केवळ सरकारी नियम किंवा दंडात्मक कारवाईपुरती मर्यादित न राहता ती सामाजिक आणि सांस्कृतिक संवादाचा भाग बनत असल्याचे चित्र निर्माण झाले आहे.
शिंदे यांच्या मते, महाराष्ट्रात व्यवसायासाठी किंवा रोजगारासाठी आलेल्या अमराठी नागरिकांनी मराठी भाषा शिकणे ही केवळ नियमाची पूर्तता मानू नये. स्थानिक समाजाशी संवाद साधण्यासाठी आणि महाराष्ट्राच्या संस्कृतीशी जोडले जाण्यासाठी मराठी शिकणे महत्त्वाचे आहे, असा संदेश त्यांनी दिला.
विशेषतः रिक्षा आणि टॅक्सी चालकांचा दररोज हजारो प्रवाशांशी संपर्क येतो. त्यामुळे प्रवासी आणि चालक यांच्यातील संवाद सुलभ व्हावा, गैरसमज टाळता यावेत आणि स्थानिक भाषेचा सन्मान राखला जावा, या उद्देशाने मराठीचे व्यवहारज्ञान महत्त्वाचे ठरते.
महाराष्ट्रात रिक्षा आणि टॅक्सी चालकांसाठी मराठी भाषेच्या ज्ञानाचा मुद्दा गेल्या काही महिन्यांपासून चर्चेत आहे. नव्या नियमाच्या अंमलबजावणीच्या पार्श्वभूमीवर चालकांना मराठी शिकण्यासाठी प्रशिक्षण आणि परीक्षा प्रक्रिया सुरू करण्यात आली आहे. १६ ऑगस्टपासून क्षेत्रीय पातळीवरील चाचणी सुरू होणार असल्याचे वृत्त यापूर्वी समोर आले होते.
याच पार्श्वभूमीवर एकनाथ शिंदे यांनी ‘सक्ती’ऐवजी ‘भक्ती’ आणि ‘प्रेम’ या शब्दांचा वापर केला आहे. त्यामुळे त्यांच्या वक्तव्याचा राजकीय अर्थही काढला जात आहे.
महाराष्ट्रात मराठीच्या मुद्द्यावरून अनेकदा राजकीय आरोप-प्रत्यारोप होतात. मराठी भाषेचा आग्रह धरणारे आणि त्यासाठी कठोर भूमिका घेणारे एक गट आहे, तर दुसरीकडे भाषेचा प्रसार करताना दबावापेक्षा संवाद आणि सामंजस्याचा मार्ग स्वीकारला पाहिजे, अशी भूमिका मांडणारे नेते आहेत.
.“कायद्याने जे होऊ शकत नाही, ते प्रेमाने होऊ शकते,” असा संदेश देत त्यांनी मराठीच्या मुद्द्यावरून संघर्ष निर्माण करण्यापेक्षा सकारात्मक वातावरण निर्माण करण्यावर भर दिला.
महाराष्ट्रात विविध राज्यांतून नागरिक रोजगार, व्यवसाय आणि शिक्षणासाठी येतात. मुंबई, ठाणे, पुणे यांसारख्या शहरांमध्ये बहुभाषिक समाजरचना आहे. अशा परिस्थितीत मराठी भाषा शिकण्याचा आग्रह हा स्थानिक संस्कृतीशी जोडण्याचा मार्ग ठरू शकतो, असे शिंदे यांच्या वक्तव्यावरून स्पष्ट होते.
मराठी शिकताना भीती किंवा दडपण निर्माण करण्यापेक्षा तिच्याबद्दल आपुलकी निर्माण केली पाहिजे, अशी त्यांची भूमिका आहे. त्यामुळे “मराठी शिका” हा संदेश आदेशाच्या स्वरूपात न देता “महाराष्ट्राशी जोडले जाण्यासाठी मराठी स्वीकारा” अशा पद्धतीने मांडण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.
या संपूर्ण प्रक्रियेत परिवहन विभागाची भूमिका महत्त्वाची आहे. परिवहन मंत्री प्रताप सरनाईक यांनीही चालकांना मराठी शिकवण्याच्या प्रक्रियेबाबत भूमिका घेतली आहे. यापूर्वी मराठीचे कामकाजाचे ज्ञान नसलेल्या चालकांवर कारवाईची शक्यता व्यक्त करण्यात आली होती.
मात्र, चालकांना भाषा शिकण्यासाठी पुरेसा वेळ आणि प्रशिक्षण मिळावे, अशी मागणीही काही स्तरांतून करण्यात आली आहे. काही चालक संघटनांनी मुदतवाढीची मागणी केल्याचे वृत्त आहे.
यामुळे सरकारसमोर दोन बाजूंचा समतोल राखण्याचे आव्हान आहे. एका बाजूला महाराष्ट्राच्या भाषिक अस्मितेचे जतन करणे आवश्यक आहे, तर दुसऱ्या बाजूला नियमांची अंमलबजावणी करताना रोजगार आणि सामाजिक सलोखा यांचाही विचार करावा लागणार आहे.
एकनाथ शिंदे यांच्या वक्तव्याचा मुख्य सूर पाहिला तर मराठी भाषेचा आग्रह त्यांनी नाकारलेला नाही. उलट मराठीचा प्रसार आणि तिचा सन्मान कायम राहिला पाहिजे, यावर त्यांनी भर दिला. मात्र, हा प्रसार संघर्षाच्या माध्यमातून नव्हे तर प्रेम, संवाद आणि स्वेच्छेच्या माध्यमातून व्हावा, अशी भूमिका त्यांनी मांडली.
रिक्षा आणि टॅक्सी चालकांनी मोठ्या संख्येने मराठी शिकल्याचा उल्लेख करत शिंदे यांनी या अभियानाला सकारात्मक उदाहरण म्हणून पुढे केले. त्यामुळे पुढील काळात मराठी भाषा शिकवण्याचे उपक्रम अधिक व्यापक होण्याची शक्यता आहे.
About the Author
