भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात विनायक दामोदर सावरकर अर्थात स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचे नाव अत्यंत चर्चित आणि प्रभावी व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक म्हणून घेतले जाते. क्रांतिकारक, लेखक, कवी, वक्ते, सामाजिक कार्यकर्ते आणि राजकीय विचारवंत अशा विविध भूमिकांमधून त्यांनी सार्वजनिक जीवनावर आपली छाप सोडली. त्यांच्या समर्थकांसाठी ते प्रखर राष्ट्रभक्ती आणि त्यागाचे प्रतीक आहेत, तर त्यांच्या राजकीय विचारांवर आणि भूमिकांवर आजही तीव्र चर्चा व मतभेद पाहायला मिळतात. त्यामुळे सावरकरांचे जीवन समजून घेताना त्यांच्या क्रांतिकारक कार्याबरोबरच साहित्य, समाजसुधारणा आणि राजकीय विचारांचाही स्वतंत्रपणे विचार करावा लागतो.
विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म 28 मे 1883 रोजी नाशिक जिल्ह्यातील भगूर येथे झाला. लहान वयातच त्यांच्यावर तत्कालीन राजकीय परिस्थितीचा प्रभाव पडला. पुढे शिक्षणासाठी पुण्यात आल्यानंतर त्यांच्या राजकीय विचारांना अधिक धार मिळाली. त्यांनी तरुणांमध्ये संघटन उभारण्याचे प्रयत्न केले. ‘मित्रमेळा’ आणि पुढे ‘अभिनव भारत’ या संघटनांशी त्यांचे नाव जोडले गेले.
बंगालच्या फाळणीविरोधातील स्वदेशी आंदोलनाने देशभर वातावरण तापले होते. या काळात परदेशी वस्तूंवर बहिष्कार घालण्याच्या आंदोलनात सावरकर सक्रिय झाले. पुढे कायद्याच्या अभ्यासासाठी ते इंग्लंडला गेले. लंडनमधील इंडिया हाऊसशी त्यांचा निकटचा संबंध निर्माण झाला आणि तेथून भारतीय स्वातंत्र्याच्या क्रांतिकारक चळवळीशी संबंधित उपक्रमांमध्ये त्यांचा सहभाग वाढला.
सावरकरांच्या लेखनातील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे 1857 च्या उठावावरील त्यांचे पुस्तक. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध झालेल्या 1857 च्या संघर्षाकडे त्यांनी स्वातंत्र्याच्या व्यापक लढ्याच्या दृष्टिकोनातून पाहिले. त्यांच्या या मांडणीने पुढील पिढ्यांतील अनेक राष्ट्रवादी आणि क्रांतिकारक तरुणांवर प्रभाव टाकला.
ब्रिटिश सरकारच्या नजरेत त्यांच्या राजकीय हालचाली संशयास्पद ठरत गेल्या. अखेर त्यांना अटक करण्यात आली. 1910 मध्ये भारतात आणले जात असताना फ्रान्समधील मार्सेल बंदरावर जहाजातून सुटण्याचा त्यांनी केलेला प्रयत्न त्यांच्या जीवनातील सर्वाधिक चर्चिल्या जाणाऱ्या घटनांपैकी एक ठरला. मात्र त्यांना पुन्हा ताब्यात घेण्यात आले.
ब्रिटिश राजवटीने सावरकरांवर खटले चालवून त्यांना कठोर शिक्षा सुनावली. त्यांना अंदमानातील सेल्युलर जेलमध्ये पाठवण्यात आले. ‘काळ्या पाण्याची शिक्षा’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या कारावासात कैद्यांना अत्यंत कठीण परिस्थितीचा सामना करावा लागत असे.
सावरकरांच्या अंदमानमधील कारावासाचा काळ त्यांच्या चरित्रातील महत्त्वाचा आणि त्याचवेळी वादग्रस्तपणे चर्चिला जाणारा अध्याय आहे. कारावासातून सुटकेसाठी त्यांनी ब्रिटिश अधिकाऱ्यांकडे केलेल्या याचिकांवर इतिहासकार आणि राजकीय गटांमध्ये वेगवेगळ्या व्याख्या केल्या जातात. समर्थक या कृतीकडे परिस्थितीनुसार आखलेली रणनीती म्हणून पाहतात, तर टीकाकार त्यावर प्रश्न उपस्थित करतात. त्यामुळे या कालखंडाचे मूल्यमापन करताना उपलब्ध ऐतिहासिक कागदपत्रे आणि त्या काळाची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे महत्त्वाचे ठरते.
सावरकरांच्या जीवनातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे समाजसुधारणेचे कार्य. रत्नागिरीत वास्तव्यास असताना त्यांनी अस्पृश्यता आणि जातिभेदाविरोधात भूमिका घेतली. समाजातील विविध घटकांना एकत्र आणण्यासाठी सहभोजनासारख्या उपक्रमांना त्यांनी प्रोत्साहन दिले.
पतितपावन मंदिराशीही त्यांचे नाव जोडले जाते. जातिभेदाच्या बंधनांना आव्हान देण्याच्या दृष्टीने या मंदिराच्या उपक्रमाकडे पाहिले जाते. हिंदू समाजातील सामाजिक विषमता कमी व्हावी, अशी भूमिका त्यांच्या अनेक लेखनातून आणि भाषणांतून दिसून येते.
सावरकरांच्या राजकीय विचारांमध्ये ‘हिंदुत्व’ ही संकल्पना केंद्रस्थानी राहिली. त्यांच्या ‘हिंदुत्व : हू इज अ हिंदू?’ या लेखनाने पुढील काळातील हिंदुत्ववादी राजकीय विचारांवर मोठा प्रभाव टाकला. त्यांनी हिंदुत्वाची मांडणी धार्मिक आचरणापुरती मर्यादित न ठेवता सांस्कृतिक आणि राजकीय ओळखीच्या चौकटीत केली.
पुढे ते हिंदू महासभेच्या नेतृत्वात सक्रिय झाले. या काळातील त्यांची राजकीय भूमिका, भारतीय राष्ट्रवादाची त्यांची संकल्पना आणि तत्कालीन काँग्रेससह इतर राजकीय प्रवाहांविषयी त्यांचे मत आजही अभ्यासाचा आणि वादाचा विषय आहे.
सावरकरांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा साहित्यिक पैलूही तितकाच महत्त्वाचा आहे. त्यांनी कविता, नाटके, चरित्रात्मक आणि वैचारिक साहित्य तसेच इतिहासविषयक लेखन केले. त्यांच्या कवितांमध्ये देशप्रेम, स्वातंत्र्याची आस, त्याग आणि संघर्ष यांचे प्रभावी प्रतिबिंब दिसते.
‘ने मजसी ने परत मातृभूमीला, सागरा प्राण तळमळला’ ही त्यांची रचना मराठी साहित्यविश्वात विशेष प्रसिद्ध आहे. मातृभूमीपासून दूर असलेल्या व्यक्तीची व्याकुळता या कवितेतून प्रभावीपणे व्यक्त होते. ‘जयोस्तुते’सारख्या त्यांच्या रचनांनाही मोठी लोकप्रियता मिळाली.
‘माझी जन्मठेप’ हे त्यांचे आत्मकथनात्मक लेखनही विशेष उल्लेखनीय मानले जाते. अंदमानातील कारावास, तेथील परिस्थिती आणि अनुभव यांचे वर्णन या साहित्यकृतीत आढळते.
महात्मा गांधी यांच्या हत्येनंतर सावरकरांनाही या प्रकरणात आरोपी करण्यात आले होते. मात्र न्यायालयीन खटल्यात पुरेशा पुराव्याअभावी त्यांची निर्दोष मुक्तता झाली. त्यानंतरच्या काळात विविध आयोगांचे निष्कर्ष आणि ऐतिहासिक अभ्यासांच्या आधारे या विषयावर पुन्हा चर्चा होत राहिली.
26 फेब्रुवारी 1966 रोजी मुंबईत सावरकरांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतरही त्यांचे विचार, साहित्य आणि राजकीय वारसा भारतीय सार्वजनिक जीवनात चर्चेत राहिला आहे.
वीर सावरकरांचे व्यक्तिमत्त्व एका चौकटीत बसवणे कठीण आहे. ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध क्रांतिकारक मार्गाचा पुरस्कार करणारा तरुण, अंदमानच्या कारावासातील कैदी, मराठीतील प्रभावी साहित्यिक, सामाजिक सुधारणांचा पुरस्कार करणारा कार्यकर्ता आणि पुढील काळात हिंदुत्वाच्या राजकीय विचारांचा प्रमुख सिद्धांतकार—या सर्व भूमिका त्यांच्या जीवनात दिसतात.
त्यामुळेच ‘क्रांतीचा ज्वालामुखी आणि काव्याचा हिमालय’ हे वर्णन त्यांच्या बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाकडे निर्देश करणारे ठरते. सावरकरांविषयी राजकीय मतभेद असू शकतात; मात्र भारतीय स्वातंत्र्यचळवळ, विसाव्या शतकातील राजकीय विचार आणि मराठी साहित्याचा इतिहास अभ्यासताना त्यांच्या कार्याचा आणि त्यांच्याभोवतीच्या वादांचा चिकित्सक अभ्यास अपरिहार्य ठरतो.
About the Author
