हिंदू धर्मातील सर्वात पवित्र आणि महत्त्वाच्या एकादशींपैकी एक मानली जाणारी आषाढी एकादशी अर्थात देवशयनी एकादशी भक्तिभावाने साजरी होत आहे. या दिवसापासून भगवान श्रीविष्णू क्षीरसागरात योगनिद्रेत जातात, अशी धार्मिक मान्यता असून याच दिवसापासून पवित्र चातुर्मासाला प्रारंभ होतो. देशभरातील लाखो भाविक उपवास, जप, पूजा-अर्चा, दानधर्म आणि हरिनाम संकीर्तन करून भगवान विष्णू व विठ्ठलाची आराधना करतात.
महाराष्ट्रात आषाढी एकादशीला विशेष महत्त्व असून श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरात लाखो वारकरी विठुरायाच्या दर्शनासाठी दाखल होतात. संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांच्या पालख्या पोहोचल्यानंतर भक्तिमय वातावरणात आषाढी वारीचा समारोप होतो. “ज्ञानबा-तुकाराम”च्या गजरात संपूर्ण पंढरी भक्तिरसात न्हाऊन निघते.
देवशयनी एकादशी म्हणजे काय?
हिंदू धर्मग्रंथांनुसार आषाढ शुक्ल पक्षातील एकादशीला भगवान श्रीविष्णू क्षीरसागरात शेषशय्येवर योगनिद्रेत जातात. या दिवसाला देवशयनी एकादशी किंवा हरिशयनी एकादशी असेही म्हटले जाते. भगवान विष्णू चार महिने योगनिद्रेत राहतात आणि कार्तिक शुक्ल एकादशी अर्थात प्रबोधिनी एकादशीला जागे होतात. त्यामुळे या चार महिन्यांच्या कालावधीला चातुर्मास असे संबोधले जाते.
धार्मिक परंपरेनुसार चातुर्मास हा आत्मचिंतन, साधना, जप, तप, व्रत आणि आध्यात्मिक प्रगतीसाठी अत्यंत शुभ मानला जातो. या काळात विवाह, गृहप्रवेश, मुंज, नवीन व्यवसायाची सुरुवात यांसारखे शुभकार्य पारंपरिकरीत्या टाळले जाते.
आषाढी एकादशीचे आध्यात्मिक महत्त्व
देवशयनी एकादशीचा उपवास केल्याने मन, शरीर आणि आत्म्याचे शुद्धीकरण होते, अशी श्रद्धा आहे. भगवान विष्णूची भक्तिभावाने पूजा केल्यास जीवनातील संकटे दूर होतात, मानसिक शांती लाभते आणि सुख-समृद्धीची प्राप्ती होते, असे धर्मग्रंथांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.
या दिवशी विठ्ठल-रुक्मिणीची आराधना, विष्णुसहस्रनामाचे पठण, हरिनाम संकीर्तन, भजन आणि दानधर्म यांना विशेष महत्त्व दिले जाते. अनेक भाविक दिवसभर उपवास करून रात्रभर जागरण व भजन-कीर्तन करतात.
देवशयनी एकादशीला करावयाचे धार्मिक विधी
धार्मिक परंपरेनुसार या दिवशी काही विशेष नियमांचे पालन करण्याचा सल्ला दिला जातो.
पहाटे सूर्योदयापूर्वी उठून पवित्र स्नान करावे आणि स्वच्छ तसेच पिवळ्या किंवा पांढऱ्या रंगाचे वस्त्र परिधान करावे. घरातील देवघरात किंवा मंदिरात भगवान श्रीविष्णू अथवा श्रीविठ्ठलाची विधिवत पूजा करावी. फुले, तुळशीपत्र, चंदन, नैवेद्य अर्पण करून दीप प्रज्वलित करावा.
भक्तांनी “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” या मंत्राचा किमान 108 वेळा जप करावा. शक्य असल्यास विष्णुसहस्रनामाचे पठण करावे. दिवसभर हरिनाम स्मरण, गीता वाचन किंवा धार्मिक ग्रंथांचे अध्ययन करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते.
उपवास करणाऱ्यांनी सात्त्विक आहार घ्यावा. अनेक भाविक निर्जला किंवा फळाहार उपवास करतात. तसेच गरजू व्यक्तींना अन्नदान, वस्त्रदान किंवा इतर आवश्यक वस्तूंचे दान करणेही विशेष पुण्यदायी मानले जाते.
आषाढी एकादशीला काय टाळावे?
धार्मिक मान्यतेनुसार देवशयनी एकादशीच्या दिवशी काही गोष्टी टाळणे आवश्यक मानले जाते.
मांसाहार, मद्यपान, कांदा-लसूणयुक्त पदार्थांचे सेवन करू नये. कोणत्याही प्रकारचे व्यसन, नशा किंवा अनैतिक वर्तनापासून दूर राहावे. वादविवाद, अपशब्द, खोटे बोलणे किंवा दुसऱ्यांचा अपमान करणे टाळावे.
या दिवशी काळ्या रंगाचे कपडे परिधान करणे अशुभ मानले जाते. तुळशीचे पान विनाकारण तोडू नये किंवा तुळशीचा अपमान करू नये, कारण तुळस भगवान विष्णूला अत्यंत प्रिय मानली जाते.
काही धार्मिक परंपरांमध्ये महिलांनी या दिवशी केस धुणे टाळावे, अशी प्रथा आहे. मात्र हे स्थानिक परंपरा आणि कुटुंबाच्या धार्मिक आचारांनुसार बदलू शकते.
चातुर्मासाची सुरुवात
देवशयनी एकादशीपासून सुरू होणारा चातुर्मास हा संत, महंत, साधू आणि आध्यात्मिक साधकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा काळ असतो. या कालावधीत धर्मप्रसार, प्रवचने, नामस्मरण, जप-तप, धार्मिक व्रते आणि सत्संग यांना विशेष प्राधान्य दिले जाते.
महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायातही चातुर्मासाला विशेष स्थान असून या काळात अनेक धार्मिक कार्यक्रम, हरिपाठ, कीर्तन आणि भागवत सप्ताहांचे आयोजन केले जाते.
दानधर्माचे विशेष महत्त्व
धर्मशास्त्रानुसार देवशयनी एकादशीला अन्नदान, वस्त्रदान, पाण्याची व्यवस्था, गरजूंना मदत किंवा गोसेवा यांसारखी सत्कर्मे केल्यास अनेक पटींनी पुण्य प्राप्त होते. दान करताना अहंकार न ठेवता निःस्वार्थ भावनेने सेवा करावी, असे धर्मतज्ज्ञ सांगतात.
भक्तीचा महासागर
आषाढी एकादशीच्या निमित्ताने नगरीत लाखो वारकरी एकत्र येतात. विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर परिसर, चंद्रभागा नदीचा घाट आणि संपूर्ण पंढरी “विठ्ठल विठ्ठल जय हरी विठ्ठल”च्या अखंड गजराने दुमदुमून जाते. राज्यभरातून तसेच देशाच्या विविध भागांतून आलेले भाविक विठुरायाच्या दर्शनासाठी तासनतास रांगेत उभे राहतात.
वारकरी परंपरेतील समता, सेवा, भक्ती आणि मानवतेचा संदेश या दिवशी अधिक प्रभावीपणे अनुभवायला मिळतो. दिंड्या, टाळ-मृदंगाचा निनाद, अभंग गायन आणि हरिनाम संकीर्तन यामुळे संपूर्ण वातावरण भक्तिमय बनते.
भक्तांसाठी संदेश
धर्मतज्ज्ञांच्या मते, देवशयनी एकादशीचा खरा अर्थ केवळ उपवास करण्यापुरता मर्यादित नसून मन, वाणी आणि कर्म यांची शुद्धता राखणे हा आहे. श्रद्धा, संयम, दया, सेवा आणि परोपकार या मूल्यांचे पालन करत भगवान श्रीविष्णू व श्रीविठ्ठलाची भक्तिभावाने आराधना केल्यास आध्यात्मिक उन्नतीसोबतच जीवनात सुख, समृद्धी आणि मानसिक शांतता लाभते, अशी श्रद्धा आहे.
आषाढी एकादशी हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून भक्ती, संस्कृती, सामाजिक एकात्मता आणि मानवसेवेचा संदेश देणारा पवित्र दिवस मानला जातो. त्यामुळे या दिवशी घरात आणि समाजात शांत, सकारात्मक आणि भक्तिमय वातावरण ठेवून भगवान श्रीविष्णूंचे स्मरण करावे आणि चातुर्मासाच्या शुभ प्रारंभाचे स्वागत करावे.
About the Author
