मुंबई : भारतातील उन्हाळा म्हणजे प्रचंड उष्णता, घाम आणि शरीरातील पाण्याची कमतरता. मात्र, हा ऋतू अनेक स्वादिष्ट आणि पौष्टिक फळांचाही असतो. विशेषतः विविध प्रकारच्या बेरी फळांची बाजारात मोठी आवक होते. रंग, चव आणि पौष्टिक गुणधर्मांनी समृद्ध असलेली ही फळे उन्हाळ्यात शरीराला आवश्यक पोषण देण्याचे काम करतात.
जगभरात ब्लूबेरी, रास्पबेरी किंवा स्ट्रॉबेरी यांसारख्या आयात केलेल्या बेरींना मोठी लोकप्रियता मिळत असली तरी भारतातही अनेक पारंपरिक आणि स्थानिक बेरी फळे उपलब्ध आहेत. ही फळे शतकानुशतके भारतीय आहाराचा भाग राहिली असून त्यांच्या औषधी आणि पौष्टिक गुणधर्मांमुळे आजही त्यांचे महत्त्व कायम आहे.
जांभूळ – उन्हाळ्यातील सुपरफूड
भारतातील सर्वात लोकप्रिय देशी बेरींपैकी जांभूळ हे प्रमुख फळ मानले जाते. गडद जांभळ्या रंगाचे हे फळ जून ते ऑगस्टदरम्यान मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध होते. जांभळामध्ये अँटिऑक्सिडंट्स, व्हिटॅमिन सी, लोह आणि फायबर भरपूर प्रमाणात असते.
विशेषतः मधुमेह असलेल्या व्यक्तींसाठी जांभूळ लाभदायक मानले जाते. रक्तातील साखरेचे प्रमाण नियंत्रित ठेवण्यास मदत करणारे घटक त्यामध्ये आढळतात. याशिवाय पचनक्रिया सुधारण्यास आणि शरीरातील रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासही जांभूळ उपयुक्त ठरते.
फालसा – उष्णतेपासून नैसर्गिक संरक्षण
उत्तर भारतातील अनेक भागांमध्ये फालसा हे फळ अत्यंत लोकप्रिय आहे. आकाराने लहान आणि जांभळट रंगाचे असलेले हे फळ उन्हाळ्यात शरीराला थंडावा देण्यासाठी ओळखले जाते.
फालसामध्ये व्हिटॅमिन सी, पोटॅशियम आणि विविध अँटिऑक्सिडंट्स मुबलक प्रमाणात असतात. या फळाचा रस किंवा सरबत उष्माघाताचा धोका कमी करण्यास मदत करतो. तसेच शरीरातील पाण्याची कमतरता भरून काढण्यास आणि थकवा दूर करण्यासही ते फायदेशीर ठरते.
करवंद – चव आणि आरोग्याचा उत्तम मेळ
कोकण, सह्याद्री परिसर आणि देशातील अनेक डोंगराळ भागांमध्ये आढळणारे करवंद हे एक पारंपरिक देशी बेरी फळ आहे. कच्च्या अवस्थेत आंबट आणि पिकल्यानंतर गोड-आंबट चव असलेल्या करवंदाची चटणी, लोणचे आणि जॅम तयार केले जातात.
करवंदामध्ये व्हिटॅमिन सी आणि लोहाचे प्रमाण चांगले असते. त्यामुळे रक्ताची कमतरता दूर करण्यास मदत होते. याशिवाय त्यातील अँटिऑक्सिडंट्स शरीरातील पेशींना होणारे नुकसान कमी करतात आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवतात.
शहतूत – पोषणाने समृद्ध फळ
शहतूत किंवा तुती हे आणखी एक महत्त्वाचे देशी बेरी फळ आहे. काळ्या, लाल किंवा पांढऱ्या रंगात उपलब्ध असलेले हे फळ उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला बाजारात दिसू लागते.
शहतूतामध्ये व्हिटॅमिन के, व्हिटॅमिन सी, लोह आणि विविध खनिजे आढळतात. हे फळ हृदयाच्या आरोग्यासाठी लाभदायक मानले जाते. त्यातील फायबर पचनसंस्था निरोगी ठेवण्यास मदत करते, तर अँटिऑक्सिडंट्स त्वचेचे आरोग्य सुधारतात.
देशी बेरी फळांचे आरोग्यदायी फायदे
बेरी फळांमध्ये कॅलरीजचे प्रमाण कमी आणि पोषणमूल्य जास्त असते. त्यामुळे वजन नियंत्रित ठेवू इच्छिणाऱ्या व्यक्तींसाठी ही फळे उत्तम पर्याय आहेत. याशिवाय त्यामध्ये भरपूर प्रमाणात असलेले अँटिऑक्सिडंट्स शरीरातील फ्री रॅडिकल्सचा प्रभाव कमी करतात.
तज्ज्ञांच्या मते, नियमितपणे बेरी फळांचे सेवन केल्यास हृदयविकार, मधुमेह आणि काही प्रकारच्या दीर्घकालीन आजारांचा धोका कमी होऊ शकतो. तसेच त्वचेचे आरोग्य सुधारते आणि वृद्धत्वाची प्रक्रिया मंदावण्यास मदत होते.
स्थानिक फळांना वाढती पसंती
अलिकडच्या काळात आरोग्याबाबत जागरूकता वाढल्यामुळे स्थानिक आणि पारंपरिक फळांकडे ग्राहकांचा कल वाढताना दिसत आहे. आयात केलेल्या महागड्या बेरींपेक्षा देशी बेरी फळे अधिक परवडणारी असून त्यामध्ये तितकेच किंवा त्याहून अधिक पोषक घटक असतात.
ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि वनवासी समुदायांसाठी ही फळे उत्पन्नाचे महत्त्वाचे साधनही ठरत आहेत. अनेक ठिकाणी करवंद, जांभूळ आणि फालसा यांपासून विविध मूल्यवर्धित उत्पादने तयार करून बाजारात विकली जात आहेत.
उन्हाळ्यात आरोग्य टिकवण्यासाठी उत्तम पर्याय
उन्हाळ्यात शरीराला थंडावा, ऊर्जा आणि आवश्यक पोषक तत्त्वे मिळवून देण्यासाठी देशी बेरी फळे अत्यंत उपयुक्त ठरतात. जांभूळ, फालसा, करवंद आणि शहतूत यांसारखी फळे केवळ चवदारच नाहीत, तर आरोग्याच्या दृष्टीनेही फायदेशीर आहेत.
तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, हंगामी आणि स्थानिक फळांचा आहारात समावेश केल्यास शरीराला नैसर्गिकरीत्या आवश्यक पोषण मिळते. त्यामुळे या उन्हाळ्यात महागड्या आयात केलेल्या फळांऐवजी आपल्या मातीत उगवणाऱ्या देशी बेरी फळांचा आस्वाद घेणे हे आरोग्यासाठी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेसाठीही फायदेशीर ठरू शकते.
About the Author
