नवी दिल्ली : जगभरात जून महिना ‘मेन्स मेंटल हेल्थ अवेअरनेस मंथ’ म्हणून पाळला जातो. पुरुषांच्या मानसिक आरोग्याबाबत जागरूकता निर्माण करणे, त्यांना भेडसावणाऱ्या मानसिक समस्यांवर खुलेपणाने चर्चा घडवून आणणे आणि वेळेत मदत घेण्यासाठी प्रोत्साहित करणे हा या विशेष महिन्याचा मुख्य उद्देश आहे. बदलत्या जीवनशैली, वाढता कामाचा ताण, आर्थिक जबाबदाऱ्या आणि सामाजिक अपेक्षा यामुळे अनेक पुरुष मानसिक तणावाचा सामना करत असतात. मात्र, समाजातील पारंपरिक समजुतींमुळे ते आपल्या भावना व्यक्त करण्यास किंवा मदत मागण्यास अनेकदा कचरतात.
गेल्या काही वर्षांत मानसिक आरोग्याविषयी जागरूकता वाढली असली तरी पुरुषांच्या मानसिक आरोग्याचा विषय अजूनही तुलनेने दुर्लक्षित राहिल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. अनेक पुरुष चिंता, नैराश्य, एकटेपणा किंवा भावनिक तणावाचा सामना करत असतानाही त्याबाबत बोलणे टाळतात. “पुरुष रडत नाहीत”, “नेहमी मजबूत राहिले पाहिजे” किंवा “स्वतःच्या समस्या स्वतःच सोडवाव्यात” अशा सामाजिक संकल्पनांमुळे अनेकजण आपले दुःख मनातच दडपून ठेवतात.
मानसोपचार तज्ज्ञांच्या मते, भावना दाबून ठेवण्याची ही सवय दीर्घकालीन मानसिक आरोग्यासाठी धोकादायक ठरू शकते. मानसिक तणाव सतत वाढत राहिल्यास त्याचा परिणाम शारीरिक आरोग्यावरही होऊ शकतो. निद्रानाश, उच्च रक्तदाब, चिडचिड, व्यसनाधीनता, सामाजिक अलिप्तता आणि आत्मविश्वास कमी होणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात. काही गंभीर प्रकरणांमध्ये आत्महत्येचे विचारही मनात येऊ शकतात.
विशेष म्हणजे अनेक पुरुष मानसिक आरोग्याशी संबंधित लक्षणांकडे दुर्लक्ष करतात. सततचा थकवा, कोणत्याही गोष्टीत रस न वाटणे, कामात लक्ष न लागणे, अनावश्यक राग येणे किंवा मित्र-परिवारापासून दूर राहण्याची प्रवृत्ती ही मानसिक तणावाची संकेत असू शकतात. मात्र अशा लक्षणांना अनेकदा “कामाचा ताण” किंवा “सामान्य समस्या” म्हणून दुर्लक्षित केले जाते.
तज्ज्ञ सांगतात की मानसिक आरोग्याच्या समस्या कोणालाही होऊ शकतात आणि त्याचा व्यक्तीच्या ताकदीशी किंवा व्यक्तिमत्त्वाशी कोणताही संबंध नसतो. जसे शारीरिक आजारासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घेतला जातो, तसेच मानसिक समस्यांसाठीही तज्ज्ञांची मदत घेणे आवश्यक आहे. समुपदेशन, मानसोपचार, सपोर्ट ग्रुप्स आणि योग्य जीवनशैली यामुळे मानसिक आरोग्यात सकारात्मक बदल घडू शकतो.
कामकाजाच्या ठिकाणीही पुरुषांच्या मानसिक आरोग्याबाबत संवेदनशीलता वाढविण्याची गरज व्यक्त केली जात आहे. कॉर्पोरेट क्षेत्रात वाढती स्पर्धा, लक्ष्यपूर्तीचा दबाव आणि काम-जीवन संतुलनाचा अभाव यामुळे अनेक कर्मचारी मानसिक तणाव अनुभवत आहेत. त्यामुळे अनेक कंपन्या आता कर्मचाऱ्यांसाठी मानसिक आरोग्यविषयक कार्यक्रम, समुपदेशन सेवा आणि वेलनेस उपक्रम राबवत आहेत.
कुटुंबाची भूमिकाही यामध्ये अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. पुरुषांनी आपल्या भावना व्यक्त केल्यास त्यांची खिल्ली उडविण्याऐवजी त्यांना समजून घेणे आणि पाठिंबा देणे आवश्यक आहे. मित्र, कुटुंबीय आणि सहकारी यांच्याशी मनमोकळा संवाद साधल्याने मानसिक तणाव कमी होण्यास मदत होऊ शकते. अनेकदा फक्त कोणीतरी ऐकून घेणेही व्यक्तीसाठी मोठा आधार ठरतो.
सामाजिक माध्यमांच्या वाढत्या प्रभावामुळे मानसिक आरोग्यावर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. सतत इतरांशी तुलना करणे, यशस्वी दिसण्याचा दबाव आणि डिजिटल जगातील अपेक्षा यामुळे अनेक पुरुषांमध्ये असुरक्षिततेची भावना वाढू शकते. त्यामुळे सोशल मीडियाचा संतुलित वापर, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि छंद जोपासणे यासारख्या सवयी मानसिक आरोग्य सुधारण्यास उपयुक्त ठरतात.
जून महिन्यात विविध संस्था, आरोग्य संघटना आणि स्वयंसेवी गट मानसिक आरोग्याविषयी जनजागृती मोहीम राबवत आहेत. या माध्यमातून पुरुषांना मानसिक आरोग्याविषयी बोलण्यासाठी प्रोत्साहित केले जात आहे. “मदत मागणे ही कमजोरी नसून धैर्याची खूण आहे” हा संदेश व्यापक स्तरावर पोहोचविण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
मानसिक आरोग्य हा एकूण आरोग्याचाच महत्त्वाचा भाग आहे. त्यामुळे पुरुषांनी आपल्या मानसिक स्थितीकडे दुर्लक्ष न करता गरज भासल्यास वेळेत मदत घेणे आवश्यक आहे. समाजानेही पुरुषांकडून नेहमीच कठोर आणि भावनारहित राहण्याची अपेक्षा न ठेवता त्यांना भावना व्यक्त करण्यासाठी सुरक्षित वातावरण उपलब्ध करून देणे गरजेचे आहे.
‘मेन्स मेंटल हेल्थ अवेअरनेस मंथ’ हा केवळ जागरूकतेचा उपक्रम नसून पुरुषांच्या मानसिक आरोग्याविषयी असलेल्या गैरसमजुती दूर करण्याची आणि अधिक संवेदनशील समाज घडविण्याची एक महत्त्वाची संधी आहे. मानसिक आरोग्यावर मोकळेपणाने चर्चा झाली, मदतीसाठी पुढाकार घेतला आणि भावनिक आधाराची संस्कृती निर्माण झाली तर अनेकांचे आयुष्य सकारात्मक दिशेने बदलू शकते.
About the Author
