विशेष प्रतिनिधी : रात्रीच्या आकाशात चमकणारा चंद्र मानवाला नेहमीच आकर्षित करत आला आहे. प्राचीन काळापासून चंद्राबद्दल कुतूहल, कल्पना आणि संशोधनाची ओढ मानवाच्या मनात राहिली आहे. एकेकाळी केवळ स्वप्न वाटणारी चंद्रावर वस्ती करण्याची कल्पना आता वास्तवाच्या अधिक जवळ पोहोचत आहे. अमेरिकेची अवकाश संस्था नासा (NASA) आणि भारताची इस्रो (ISRO) यांसह जगातील अनेक अवकाश संस्था चंद्रावर कायमस्वरूपी मानवी तळ उभारण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत. विशेष म्हणजे, भारताने २०४० पर्यंत भारतीय अंतराळवीराला चंद्रावर पाठवण्याचे ध्येय निश्चित केले आहे.
नासाने ‘मून बेस’ या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाअंतर्गत चंद्रावर मानवी तळ उभारण्याचा आराखडा तयार केला आहे. या प्रकल्पाचा उद्देश केवळ अंतराळवीरांना काही दिवस चंद्रावर पाठवणे नसून, तेथे दीर्घकालीन वास्तव्यासाठी आवश्यक सुविधा विकसित करणे हा आहे. भविष्यातील संशोधन, संसाधनांचा वापर आणि मंगळ मोहिमांसाठी आवश्यक तयारी या दृष्टीने हा प्रकल्प अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे.
सध्या नासाचा ‘आर्टेमिस’ कार्यक्रम, इस्रोच्या भविष्यातील चांद्र मोहिमा तसेच खासगी क्षेत्रातील स्पेसएक्स, ब्लू ओरिजिन यांसारख्या कंपन्या या दिशेने मोठ्या प्रमाणावर काम करत आहेत. अंदाजे २० अब्ज अमेरिकी डॉलर खर्चाच्या या योजनेत चंद्रावर वैज्ञानिक प्रयोगशाळा, रोव्हर्स, ड्रोन, ऊर्जा निर्मिती यंत्रणा आणि मानवी निवासस्थान उभारण्याचा समावेश आहे. यामुळे मानवजातीचा पृथ्वीबाहेरील पहिला कायमस्वरूपी तळ निर्माण होण्याची शक्यता आहे.
अपोलोपासून आर्टेमिसपर्यंतचा प्रवास
चंद्रावरील मानवी मोहिमांचा इतिहास १९६९ मध्ये अपोलो-११ मोहिमेपासून सुरू झाला. नील आर्मस्ट्राँग आणि एडविन ‘बझ’ ऑल्ड्रिन यांनी प्रथमच चंद्राच्या पृष्ठभागावर पाऊल ठेवून इतिहास घडवला. त्यावेळी मायकेल कॉलिन्स हे मुख्य यानातून चंद्राच्या कक्षेत थांबले होते. पृथ्वीपासून सुमारे ३ लाख ८४ हजार किलोमीटर अंतरावरील चंद्रावर पोहोचून सुरक्षित परत येणे ही त्या काळातील विज्ञान-तंत्रज्ञानाची अभूतपूर्व कामगिरी होती.
१९६० च्या दशकात अमेरिका आणि तत्कालीन सोव्हिएत संघ यांच्यात सुरू झालेल्या ‘स्पेस रेस’मुळे चंद्र मोहिमांना वेग आला. अपोलो मालिकेतील विविध मोहिमांद्वारे एकूण १२ अंतराळवीरांनी चंद्रावर भ्रमण केले. मात्र त्यानंतर जवळपास पाच दशके कोणतीही मानवी चांद्र मोहीम पार पडली नाही. आता पुन्हा एकदा मानवाला चंद्रावर पाठवण्याच्या तयारीला वेग आला आहे.
तीन टप्प्यांत उभारला जाणार चंद्रावरील तळ
नासाने चंद्रावर मानवी तळ उभारण्यासाठी तीन महत्त्वाच्या मोहिमांची आखणी केली आहे.
पहिला टप्पा – मून बेस १ :
‘ब्लू मून मार्क-१ एंड्युरन्स लँडर’च्या माध्यमातून वैज्ञानिक उपकरणे चंद्रावर पाठवली जातील. चंद्राच्या पृष्ठभागावरील परिस्थिती, धोक्यांचे स्वरूप आणि भविष्यातील मोहिमांसाठी आवश्यक माहिती गोळा करण्यावर भर दिला जाईल.
दुसरा टप्पा – मून बेस २ :
‘ग्रिफिन’ लँडरच्या साहाय्याने एक हजार पाउंडांपेक्षा अधिक साहित्य चंद्रावर नेले जाईल. यामध्ये ‘फ्लिप’ रोव्हरचा वापर करून चंद्रावरील वाहन तंत्रज्ञानाची चाचणी घेतली जाईल.
तिसरा टप्पा – मून बेस ३ :
‘लूनर व्हर्टेक्स’ मोहिमेद्वारे चंद्रावरील गूढ प्रकाशमान रचनांचा अभ्यास केला जाईल. यासाठी युरोपियन आणि दक्षिण कोरियन अवकाश संस्थांची उपकरणेही वापरण्यात येणार आहेत.
२०३२ नंतर चंद्रावर नियमित मानवी उपस्थिती
नासाच्या आराखड्यानुसार २०२६ ते २०२८ या कालावधीत तंत्रज्ञान चाचण्या आणि प्राथमिक तयारी केली जाईल. २०२९ ते २०३२ दरम्यान वीज निर्मिती, निवास व्यवस्था आणि अन्य पायाभूत सुविधा उभारल्या जातील. त्यानंतर २०३२ नंतर चंद्रावर नियमित मानवी उपस्थिती राखण्याचे लक्ष्य आहे.
मोठी आव्हाने कायम
चंद्रावर मानवी तळ उभारणे हे अत्यंत कठीण आणि खर्चिक काम आहे. तेथील तापमान उणे १७० अंश सेल्सिअस ते अधिक १२० अंश सेल्सिअसपर्यंत बदलते. वातावरण आणि प्राणवायूचा अभाव, घातक किरणोत्सर्ग, अन्न-पाणी पुरवठा आणि कमी गुरुत्वाकर्षणाचे परिणाम ही मोठी आव्हाने आहेत.
याशिवाय चंद्रावरील धूळ, खडकाळ भूभाग आणि पृथ्वीपासूनचे मोठे अंतर यामुळे प्रत्येक मोहिमेचे बारकाईने नियोजन करावे लागते. त्यामुळे प्रथम रोबोटिक यंत्रणा पाठवून परिसराचा अभ्यास केला जाणार आहे.
मंगळ मोहिमेचा पाया ठरणार चंद्र
शास्त्रज्ञांच्या मते, चंद्रावरील कायमस्वरूपी तळ हा भविष्यातील मंगळ मोहिमांसाठी महत्त्वाचा टप्पा ठरेल. चंद्रावरील कमी गुरुत्वाकर्षणामुळे तेथून अंतराळयान प्रक्षेपित करणे तुलनेने कमी खर्चिक ठरू शकते. तसेच अंतराळवीरांना दीर्घकालीन वास्तव्याचा अनुभव मिळेल.
चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवीय भागात गोठलेल्या स्वरूपातील पाण्याचे अस्तित्व आढळल्याने तेथील महत्त्व आणखी वाढले आहे. या पाण्यापासून पिण्याचे पाणी, ऑक्सिजन आणि इंधन निर्मितीची शक्यता तपासली जात आहे.
मानवजातीच्या नव्या पर्वाची सुरुवात
आज विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या मदतीने मानव पुन्हा एकदा चंद्राकडे झेपावत आहे. जगातील विविध राष्ट्रे, संशोधन संस्था आणि खासगी कंपन्या एकत्र येऊन पृथ्वीबाहेरील मानवी वस्तीचे स्वप्न साकार करण्याचा प्रयत्न करत आहेत. चंद्रावरील मानवी तळ हा केवळ वैज्ञानिक प्रयोगांचा केंद्रबिंदू ठरणार नाही, तर तो मंगळ आणि त्यापुढील अंतराळ प्रवासासाठीही महत्त्वाचा दुवा ठरेल. त्यामुळे आगामी दशकात चंद्र मानवजातीच्या नव्या अंतराळ युगाचा प्रारंभबिंदू ठरण्याची शक्यता तज्ज्ञांकडून व्यक्त केली जात आहे.
About the Author
