सण-उत्सव म्हणजे केवळ आनंद, सजावट, खरेदी आणि पारंपरिक खाद्यपदार्थांचा आस्वाद घेण्याचा काळ नाही. आपल्या संस्कृतीतील प्रत्येक सणामागे काही ना काही सामाजिक, नैतिक आणि कौटुंबिक मूल्य दडलेले आहे. त्यामुळे सणवार हे मुलांना संस्कार, शिस्त, सहकार्य, जबाबदारी आणि आपल्या परंपरांची ओळख करून देण्यासाठी सहज उपलब्ध होणारे प्रभावी माध्यम ठरू शकते. बदलत्या जीवनशैलीत मुलांना मूल्यशिक्षण देण्याची गरज वाढत असताना सणांच्या माध्यमातून ही शिकवण आनंददायी पद्धतीने देता येते.
आजच्या डिजिटल युगात मुलांचा मोठा वेळ मोबाईल, इंटरनेट, सोशल मीडिया आणि विविध ऑनलाइन मनोरंजनामध्ये जातो. परिणामी कुटुंबातील संवाद कमी होण्याबरोबरच परंपरा आणि सांस्कृतिक मूल्यांशी असलेला त्यांचा संबंधही काही प्रमाणात कमी होताना दिसतो. अशा परिस्थितीत सण-उत्सव हे मुलांना कुटुंबाशी, समाजाशी आणि संस्कृतीशी जोडण्याची संधी देतात. त्यासाठी पालकांनी केवळ ‘सण साजरा करणे’ एवढ्यावर न थांबता त्यामागचा अर्थ मुलांना समजावून सांगणे आवश्यक आहे.
गणेशोत्सव, दिवाळी, गुढीपाडवा, मकरसंक्रांत, होळी, दसरा किंवा अन्य सण असो, प्रत्येक उत्सव मुलांना काहीतरी शिकवू शकतो. उदाहरणार्थ, गणेशोत्सवाच्या काळात घरातील सजावट, आरास, पूजेची तयारी यामध्ये मुलांना सहभागी करून घेतल्यास त्यांच्यात नियोजन आणि जबाबदारीची भावना निर्माण होते. गणपतीची मूर्ती पर्यावरणपूरक असावी, प्लास्टिकचा वापर टाळावा आणि परिसर स्वच्छ ठेवावा, याची माहिती देऊन पर्यावरण संवर्धनाचे महत्त्वही मुलांच्या मनावर बिंबवता येते.
दिवाळीच्या निमित्ताने घराची स्वच्छता करताना मुलांना सहभागी करून घेणे हीसुद्धा एक छोटी पण महत्त्वाची शिकवण आहे. आपले घर, शाळा आणि परिसर स्वच्छ ठेवणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे, हा संदेश कृतीतून देता येतो. त्याचबरोबर फटाक्यांचा मर्यादित वापर, ध्वनी व वायूप्रदूषणाचे परिणाम आणि प्राणी-पक्ष्यांची काळजी याबद्दल मुलांशी संवाद साधता येतो.
सणांमध्ये ‘आपण’ ही भावना अधिक मजबूत करता येते. कुटुंबातील सर्व सदस्यांनी एकत्र येऊन एखादे काम करणे, घरातील ज्येष्ठ व्यक्तींचे अनुभव ऐकणे, शेजाऱ्यांना शुभेच्छा देणे किंवा गरजू व्यक्तींना मदत करणे, या छोट्या कृती मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वावर मोठा परिणाम करू शकतात. सणाच्या आनंदात इतरांचाही वाटा असावा, ही जाणीव मुलांमध्ये निर्माण झाली तर त्यांच्यात संवेदनशीलता आणि सामाजिक बांधिलकी विकसित होते.
अनेकदा सण म्हणजे नवीन कपडे, मिठाई, भेटवस्तू आणि खरेदी एवढाच अर्थ मुलांच्या मनात निर्माण होतो. ही धारणा बदलण्याची जबाबदारी पालकांची आहे. ‘आपल्याला काय मिळणार?’ याऐवजी ‘आपण कोणाला आनंद देऊ शकतो?’ हा विचार मुलांच्या मनात रुजवणे अधिक महत्त्वाचे आहे. एखाद्या गरजू कुटुंबाला अन्नधान्य देणे, वृद्धाश्रमाला भेट देणे, गरजू मुलांना शैक्षणिक साहित्य देणे किंवा परिसरातील स्वच्छता उपक्रमात सहभागी होणे, अशा उपक्रमांतून मुलांना प्रत्यक्ष अनुभवातून सामाजिक मूल्ये शिकता येतात.
सणवार हा संवादासाठीही उत्तम काळ असतो. कुटुंबातील ज्येष्ठांनी आपल्या बालपणीचे सण, गावातील परंपरा, लोककला, प्रथा आणि त्या काळातील जीवनशैली याबद्दल मुलांना सांगावे. त्यामुळे मुलांना केवळ माहिती मिळत नाही, तर कुटुंबाच्या इतिहासाशी आणि मुळांशी जोडलेपणाची भावना निर्माण होते. आजी-आजोबांच्या आठवणी ऐकताना पिढ्यांमधील अंतर कमी होण्यासही मदत होते.
मुलांना सणांचे धार्मिक किंवा सांस्कृतिक महत्त्व सांगताना त्यामागील मानवी मूल्यांवरही भर देणे गरजेचे आहे. प्रेम, दया, सहकार्य, प्रामाणिकपणा, संयम, कृतज्ञता, निसर्गाबद्दल आदर आणि समाजाप्रती जबाबदारी ही मूल्ये कोणत्याही एका सणापुरती मर्यादित नसतात. सणांच्या निमित्ताने या मूल्यांचा अनुभव मुलांना दिल्यास ती शिकवण त्यांच्या दैनंदिन जीवनातही उपयोगी पडते.
शाळा आणि समाजाची भूमिकाही यामध्ये महत्त्वाची आहे. शाळांमध्ये सणांच्या निमित्ताने पारंपरिक पोशाख, लोककला, हस्तकला, कथाकथन, पर्यावरणपूरक सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि सामाजिक उपक्रम आयोजित करता येतात. मात्र कार्यक्रम केवळ मनोरंजनापुरते मर्यादित न ठेवता विद्यार्थ्यांना त्या सणाचा सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ समजावून देणे आवश्यक आहे.
सणांच्या माध्यमातून मुलांना नेतृत्वगुण विकसित करण्याची संधीही मिळते. घरातील एखाद्या कार्यक्रमाची जबाबदारी देणे, मित्रांसोबत सजावट करणे, छोटा सामाजिक उपक्रम आखणे किंवा सांस्कृतिक कार्यक्रमात सहभाग घेणे यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास वाढतो. नियोजन, वेळेचे व्यवस्थापन आणि संघभावना यांसारखी कौशल्ये सहजपणे विकसित होतात.
आजच्या धावपळीच्या जीवनात कुटुंबाला एकत्र वेळ देणे हीच मोठी गोष्ट बनली आहे. त्यामुळे सणवार हा कुटुंबाला पुन्हा एकत्र आणणारा निमित्त ठरू शकतो. मोबाईल आणि स्क्रीनपासून काही काळ दूर राहून प्रत्यक्ष संवाद साधणे, एकत्र जेवण करणे, पारंपरिक खेळ खेळणे आणि घरातील कामांमध्ये सहभागी होणे यामुळे मुलांच्या भावनिक विकासालाही हातभार लागतो.
म्हणूनच सणवाराकडे केवळ सुट्टी किंवा मनोरंजनाचा काळ म्हणून पाहण्याऐवजी तो मुलांच्या जडणघडणीचा एक नैसर्गिक वर्ग म्हणून पाहण्याची गरज आहे. पुस्तकातील संस्कारांपेक्षा प्रत्यक्ष अनुभवातून मिळणारी शिकवण अनेकदा अधिक प्रभावी ठरते. सणांच्या आनंदात संस्कारांची जोड दिली, तर पुढची पिढी आपल्या परंपरांचा आदर करणारी, पर्यावरणाबद्दल जागरूक, सामाजिकदृष्ट्या संवेदनशील आणि जबाबदार नागरिक म्हणून घडू शकते.
खरं तर मुलांना घडवण्यासाठी नेहमी वेगळे उपक्रम किंवा मोठ्या योजना करण्याची गरज नसते. आपल्या घरात, आपल्या परंपरांमध्ये आणि आपल्या सणांमध्येच त्यासाठी असंख्य संधी दडलेल्या आहेत. त्या संधी ओळखून मुलांना सहभागी करून घेणे, संवाद साधणे आणि कृतीतून मूल्ये शिकवणे, हीच आजच्या काळातील खरी गरज आहे.
About the Author
