हिंदू धर्मातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि भक्तिभावाने साजरा केला जाणारा श्रीकृष्ण जन्माष्टमी उत्सव साजरा होत आहे. चंद्रावर आधारित हिंदू पंचांगातील तिथी, तिची वेळ आणि नक्षत्र यानुसार जन्माष्टमीची तारीख निश्चित होत असल्याने दरवर्षी या सणाच्या तारखेबाबत अनेकदा संभ्रम निर्माण होतो. मात्र यंदा ४ सप्टेंबर रोजी जन्माष्टमीचा उत्सव साजरा केला जाणार असून, भगवान श्रीकृष्णाच्या जन्मकाळाशी संबंधित मध्यरात्रीचा काळ भक्तांसाठी विशेष महत्त्वाचा ठरणार आहे.
भगवान श्रीकृष्णांचा जन्म भाद्रपद महिन्यातील कृष्ण पक्षातील अष्टमी तिथीला मध्यरात्री झाला, अशी धार्मिक मान्यता आहे. त्यामुळे जन्माष्टमीच्या दिवशी दिवसभर उपवास, नामस्मरण, भजन-कीर्तन आणि विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. त्यानंतर रात्री बारा वाजण्याच्या सुमारास श्रीकृष्ण जन्माचा सोहळा पार पडतो. मंदिरांमध्ये यावेळी विशेष पूजा, अभिषेक, आरती आणि प्रसादाचे आयोजन केले जाते.
अष्टमी तिथी आणि रोहिणी नक्षत्राचा विशेष योग
यंदाच्या जन्माष्टमीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे श्रीकृष्णाच्या जन्माशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या अष्टमी तिथी आणि रोहिणी नक्षत्राचा योग मध्यरात्रीच्या काळाशी जोडला जात आहे. धार्मिक परंपरेनुसार भगवान श्रीकृष्णांचा जन्म रोहिणी नक्षत्रात झाल्याचे मानले जाते. त्यामुळे जन्माष्टमीच्या दिवशी रोहिणी नक्षत्र आणि अष्टमी तिथीचा संबंध असल्यास त्या दिवसाचे धार्मिक महत्त्व अधिक वाढते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
यामुळे शुक्रवारच्या रात्री श्रीकृष्ण जन्माचा उत्सव साजरा करण्यासाठी अनेक मंदिरांमध्ये विशेष तयारी करण्यात आली आहे. कृष्ण जन्माच्या वेळी शंखनाद, घंटानाद आणि जयघोषाने मंदिर परिसर दुमदुमणार आहे. ‘नंद के घर आनंद भयो, जय कन्हैयालाल की’ अशा जयघोषात भक्त श्रीकृष्णाच्या जन्माचा आनंद साजरा करणार आहेत.
उपवास आणि धार्मिक विधींना सुरुवात
जन्माष्टमीच्या दिवशी अनेक भाविक श्रद्धेनुसार उपवास करतात. काही जण दिवसभर अन्नत्याग करून मध्यरात्री श्रीकृष्ण जन्मानंतर उपवास सोडतात, तर काही भाविक फळाहार किंवा सात्त्विक आहार घेतात. घराघरांत श्रीकृष्णाची पूजा करून बालगोपालाला नवीन वस्त्रे, दागिने आणि फुलांनी सजवले जाते.
लहान मुलांना कृष्ण आणि राधेच्या वेशात सजवण्याचीही परंपरा अनेक ठिकाणी पाहायला मिळते. घरांमध्ये छोट्या पाळण्यात बालकृष्णाची मूर्ती ठेवून त्याची पूजा केली जाते. मध्यरात्री श्रीकृष्ण जन्म झाल्यानंतर पाळणा हलवून आरती केली जाते. त्यानंतर भक्तांना प्रसादाचे वाटप केले जाते.
मंदिरांमध्ये उत्साहाचे वातावरण
जन्माष्टमीच्या पार्श्वभूमीवर शहरातील तसेच ग्रामीण भागातील कृष्ण मंदिरांमध्ये विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. मंदिरांची स्वच्छता, आकर्षक सजावट, विद्युत रोषणाई आणि फुलांची आरास यामुळे परिसरात उत्सवी वातावरण निर्माण होते. काही ठिकाणी दिवसभर भजन, कीर्तन, प्रवचन आणि धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
श्रीकृष्णाच्या जीवनातील विविध प्रसंगांवर आधारित देखावेही अनेक ठिकाणी साकारले जातात. बालकृष्णाचा जन्म, गोकुळातील बाललीला, कंसाचा अत्याचार, गोवर्धन पर्वत उचलण्याचा प्रसंग तसेच राधा-कृष्णाच्या विविध लीला भक्तांसमोर मांडल्या जातात.
दहीहंडीचीही रंगत
जन्माष्टमी म्हटले की दहीहंडी उत्सवाची आठवणही होते. श्रीकृष्णाच्या बाललीलांशी संबंधित दहीहंडीचा उत्सव अनेक भागांत मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. गोविंदा पथकांकडून मानवी मनोरे रचून दहीहंडी फोडली जाते. या वेळी मोठ्या संख्येने नागरिक उपस्थित राहतात.
शहरांमध्ये दहीहंडीच्या कार्यक्रमांसाठी मोठ्या प्रमाणावर तयारी केली जाते. पारंपरिक उत्सवाला आधुनिक स्वरूप मिळाले असले तरी त्यामागील श्रीकृष्णाच्या बाललीलेची आठवण कायम ठेवण्याचा प्रयत्न आयोजकांकडून केला जातो.
भक्तांसाठी श्रद्धेचा आणि आनंदाचा दिवस
जन्माष्टमी हा केवळ धार्मिक सण नसून भक्ती, आनंद आणि सांस्कृतिक परंपरांचा संगम मानला जातो. भगवान श्रीकृष्णांनी भगवद्गीतेच्या माध्यमातून कर्म, धर्म आणि कर्तव्याचा संदेश दिला. त्यामुळे जन्माष्टमीच्या निमित्ताने अनेक भाविक श्रीकृष्णाच्या विचारांचे स्मरण करतात.
साजरी होणारी जन्माष्टमी भक्तांसाठी विशेष ठरणार आहे. अष्टमी तिथी आणि रोहिणी नक्षत्राचा मध्यरात्रीशी संबंधित योग असल्याने कृष्ण जन्माच्या पूजेला विशेष धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे मंदिरांसह घराघरांत रात्री उशिरापर्यंत भक्तिमय वातावरण पाहायला मिळणार आहे.
श्रीकृष्ण जन्माच्या क्षणी होणारा जयघोष, आरती, शंखनाद आणि पाळणा सोहळा हा या उत्सवाचा मुख्य आकर्षणबिंदू असतो. भगवान श्रीकृष्णाच्या जन्माचा आनंद साजरा करताना भक्तांकडून सुख, समृद्धी, शांती आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना केली जाणार आहे. त्यामुळे यंदाची जन्माष्टमी भक्ती आणि उत्साहाने साजरी करण्यासाठी भाविक सज्ज झाले आहेत.
About the Author
