सांगोला प्रतिनिधी : सांगोला शहराच्या समृद्ध आणि प्राचीन इतिहासाची साक्ष देणाऱ्या जुन्या विहिरी आज मात्र दुर्लक्षित अवस्थेत पडून असल्याचे चित्र आहे. एकेकाळी शहरातील नागरिकांच्या पाणीपुरवठ्याचा महत्त्वाचा आधार असलेल्या या विहिरी काळाच्या ओघात दुर्लक्षित झाल्या आहेत. देखभाल, स्वच्छता आणि दुरुस्तीअभावी अनेक विहिरींची अवस्था बिकट झाली असून, त्यांचे अस्तित्वच धोक्यात आले आहे. त्यामुळे सांगोल्याच्या ऐतिहासिक जलवारशाचे संवर्धन करण्यासाठी नगरपरिषद प्रशासनाने तातडीने पुढाकार घ्यावा, अशी मागणी इतिहासप्रेमी तसेच नागरिकांकडून होत आहे.
सांगोला शहराचा इतिहास हा केवळ वास्तू, मंदिरे किंवा जुन्या बाजारपेठांपुरता मर्यादित नाही. शहराच्या विकासात पाण्याच्या उपलब्धतेनेही महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. आधुनिक पाणीपुरवठा व्यवस्था अस्तित्वात येण्यापूर्वी नागरिकांच्या दैनंदिन गरजा भागवण्यासाठी जुन्या विहिरी आणि जलस्रोतांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहावे लागत होते. या विहिरींमधून पिण्याचे पाणी, घरगुती वापरासाठीचे पाणी तसेच अन्य गरजा भागवल्या जात होत्या.
काळाच्या ओघात बदलले चित्र
शहराचा विस्तार झाला, लोकसंख्या वाढली आणि आधुनिक पाणीपुरवठा व्यवस्था निर्माण झाली. पाइपलाइन, पाण्याच्या टाक्या आणि विविध जलयोजनांमुळे जुन्या विहिरींचे महत्त्व हळूहळू कमी झाले. परिणामी या जलस्रोतांकडे नागरिक आणि प्रशासनाचे लक्ष कमी झाले.
कधीकाळी स्वच्छ आणि उपयोगी असलेल्या अनेक विहिरी आज गाळ, कचरा आणि झाडाझुडपांनी वेढलेल्या दिसतात. काही ठिकाणी विहिरींच्या आजूबाजूला अस्वच्छता निर्माण झाली असून, संरक्षक कठडे आणि दगडी बांधकामाचीही झीज होत आहे. नियमित स्वच्छता न झाल्याने विहिरींमध्ये साचलेला गाळ वाढत असून, पाण्याची नैसर्गिक साठवण क्षमता कमी होण्याची शक्यता आहे.
केवळ विहीर नव्हे, ऐतिहासिक ठेवा
या जुन्या विहिरींकडे केवळ पाण्याचे स्रोत म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. त्या सांगोला शहराच्या जुन्या जलव्यवस्थेच्या साक्षीदार आहेत. तत्कालीन काळातील जलव्यवस्थापन, बांधकाम पद्धती आणि नागरिकांचे पाण्याशी असलेले नाते या विहिरींमधून समोर येते.
जुन्या दगडी बांधकामाच्या विहिरी, त्यांची रचना, खोली आणि परिसरातील स्थान यांचा अभ्यास केल्यास शहराच्या सामाजिक आणि नागरी इतिहासाबाबत महत्त्वाची माहिती मिळू शकते. त्यामुळे या विहिरी नष्ट होणे म्हणजे शहराच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा दुवा कायमचा गमावणे होय, अशी भावना इतिहासप्रेमींकडून व्यक्त होत आहे.
सर्वेक्षणाची गरज
सांगोला शहरातील सर्व जुन्या विहिरींचे सर्वंकष सर्वेक्षण करण्याची आवश्यकता आहे. कोणत्या विहिरी ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या आहेत, त्यांची सध्याची अवस्था काय आहे, त्यामध्ये पाणीसाठा होण्याची शक्यता किती आहे आणि कोणत्या विहिरींची तातडीने दुरुस्ती आवश्यक आहे, याची माहिती प्रशासनाने संकलित करावी.
यासाठी नगरपरिषद, इतिहास अभ्यासक, स्थानिक नागरिक आणि पर्यावरण क्षेत्रातील जाणकार यांच्या सहभागातून स्वतंत्र मोहीम राबवता येऊ शकते. प्रत्येक विहिरीचे छायाचित्रण, नोंदणी, बांधकामाची माहिती आणि ऐतिहासिक संदर्भ जतन केल्यास भविष्यातील संवर्धनासाठी त्याचा उपयोग होऊ शकतो.
स्वच्छता आणि सुशोभीकरणाचा प्रस्ताव
जुन्या विहिरींची केवळ स्वच्छता करून थांबणे पुरेसे ठरणार नाही. त्यांच्या परिसराची स्वच्छता, संरक्षक कठड्यांची दुरुस्ती, झाडाझुडपांची छाटणी, गाळ काढणे आणि आवश्यक ठिकाणी प्रकाशव्यवस्था करणे गरजेचे आहे. सुरक्षिततेच्या दृष्टीने विहिरींना मजबूत संरक्षक व्यवस्था करणेही आवश्यक आहे.
ऐतिहासिक महत्त्व असलेल्या विहिरींच्या ठिकाणी माहितीफलक लावून त्या विहिरीचा इतिहास नागरिकांना आणि नव्या पिढीला समजावून सांगता येईल. यामुळे शहरातील नागरिकांमध्ये आपल्या ऐतिहासिक वारशाबद्दल जागरूकता निर्माण होण्यास मदत होईल.
भविष्यात पाण्यासाठीही उपयोगी
पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवणे आणि भूजलपातळी वाढवण्यासाठी जुन्या विहिरींचे पुनर्जीवन महत्त्वाचे ठरू शकते. योग्य तांत्रिक तपासणी करून काही विहिरी पुन्हा वापरात आणता आल्यास त्या भविष्यातील पाणी व्यवस्थापनाचा एक पर्यायी भाग बनू शकतात.
विशेषतः पावसाळ्यात वाहून जाणारे पाणी योग्य पद्धतीने जमिनीत मुरवण्यासाठी विहिरींचा उपयोग करता येऊ शकतो. मात्र त्यासाठी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली पाण्याची गुणवत्ता, संरचनात्मक सुरक्षितता आणि भूजल पुनर्भरणाची शक्यता तपासणे आवश्यक आहे.
नागरिकांचा सहभाग महत्त्वाचा
ऐतिहासिक वारसा जतन करण्याची जबाबदारी केवळ प्रशासनाची नसून नागरिकांचीही आहे. जुन्या विहिरींच्या परिसरात कचरा टाकला जाऊ नये, अतिक्रमण होऊ नये आणि त्यांचे नुकसान होणार नाही यासाठी स्थानिक पातळीवर जनजागृती आवश्यक आहे.
शहरातील शाळा, महाविद्यालये, सामाजिक संस्था आणि इतिहासप्रेमी मंडळांनी पुढाकार घेतल्यास या विहिरींच्या संवर्धनासाठी व्यापक चळवळ उभी राहू शकते. विद्यार्थ्यांना या विहिरींचा इतिहास समजावून सांगण्यासाठी वारसा फेऱ्या, माहितीफलक आणि जनजागृती उपक्रमही आयोजित करता येतील.
प्रशासनाने ठोस निर्णय घेण्याची अपेक्षा
सांगोला शहराच्या इतिहासाशी जोडलेल्या या जुन्या विहिरी काळाच्या ओघात नामशेष होण्यापूर्वी त्यांचे संवर्धन होणे गरजेचे आहे. नगरपरिषद प्रशासनाने तातडीने सर्वेक्षण करून संवर्धन आराखडा तयार करावा, अशी मागणी नागरिक आणि इतिहासप्रेमींकडून होत आहे.
आज दुर्लक्षित असलेल्या या विहिरी उद्या सांगोला शहराच्या ऐतिहासिक ओळखीचा अभिमान ठरू शकतात. त्यामुळे विकासासोबतच शहराचा जुना वारसा जपण्यावरही भर देणे आवश्यक आहे. इतिहासाच्या या खुणा वाचविल्या तरच पुढील पिढीला सांगोल्याची जुनी जलव्यवस्था आणि शहराच्या विकासाचा प्रवास प्रत्यक्ष अनुभवता येईल. त्यामुळे प्रशासनाने या ऐतिहासिक विहिरींच्या संवर्धनासाठी लवकरात लवकर ठोस पावले उचलावीत, अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे.
About the Author
