श्रावण महिना सुरू झाला की महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनात सण, व्रत-वैकल्ये आणि धार्मिक परंपरांना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. श्रावणातील नागपंचमी हा त्यापैकीच एक श्रद्धेचा आणि निसर्गाशी नाते सांगणारा सण आहे. या दिवशी नागदेवतेची पूजा करून कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना केली जाते. नागपंचमीशी जोडलेली ‘ऐका नागोबा देवा, तुमची कहाणी’ ही लोककथा श्रद्धा, माणुसकी, करुणा आणि कृतज्ञतेचा सुंदर संदेश देणारी आहे.
पूर्वी एका आटपाट नगरात एक ब्राह्मण राहत होता. त्याला पाच सुना होत्या. श्रावण महिना आला आणि नागपंचमीचा दिवस जवळ आला. सणाच्या निमित्ताने घरातील चार सुना आपल्या माहेरी, आजोळी किंवा पणजोळी गेल्या. मात्र सर्वांत धाकटी सून एकटीच सासरी राहिली. तिच्या माहेरचे कोणीही जिवंत किंवा जवळचे नातेवाईक नव्हते. त्यामुळे इतर सुना माहेरी जाताना पाहून तिच्या मनात मोठी खंत निर्माण झाली.
आपलेही कोणीतरी माहेरचे असावे, आपल्यालाही सणाच्या दिवशी माहेराहून कोणी न्यावे, अशी तिची मनापासून इच्छा होती. शेवटी तिने नागदेवतेलाच आपला भाऊ आणि माहेरचा आधार मानले. “माझा सर्वसंबंधी नागोबा देव आहे. तोच मला माहेराहून घेऊन येईल,” असा विश्वास तिने मनाशी धरला.
तिच्या या निरागस श्रद्धेने शेषभगवान प्रसन्न झाले. त्यांनी ब्राह्मणाचा वेष धारण केला आणि त्या मुलीला माहेरी नेण्यासाठी तिच्या सासरी आले. ब्राह्मणाला हा अनोळखी व्यक्ती पाहून आश्चर्य वाटले. इतके दिवस हा कुठे होता आणि अचानक आता कसा आला, असा प्रश्न त्याच्या मनात निर्माण झाला. त्याने सुनेला विचारले असता तिने त्यांनाच आपले मामा असल्याचे सांगितले. तिच्या विश्वासावर ब्राह्मणाने तिला त्यांच्यासोबत जाण्याची परवानगी दिली.
वेषांतर केलेल्या नागदेवतेने तिला आपल्या वारुळात नेले. तेथे तिला खरी हकीकत सांगितली. आपण साधे मनुष्य नसून नागराज असल्याचे त्याने स्पष्ट केले. आपल्या कुटुंबीयांना त्याने त्या मुलीला कोणत्याही प्रकारे इजा करू नये, अशी सक्त ताकीद दिली.
काही दिवसांनी नागाची नागीण बाळंत होऊ लागली. त्या वेळी सुनेला हातात दिवा धरून उभे राहण्यास सांगण्यात आले. नागीणीने पिलांना जन्म दिला आणि त्यांची वळवळ सुरू झाली. हे दृश्य पाहून मुलगी घाबरली. तिच्या हातातील दिवा खाली पडला आणि त्या आगीने नागाच्या पिलांच्या शेपट्या भाजल्या.
नागीण संतापली. तिने हा प्रकार आपल्या पतीला सांगितला. मात्र नागराजाने राग न करता परिस्थिती समजून घेतली. त्याने मुलीला सुरक्षितपणे तिच्या सासरी पोहोचवण्याचा निर्णय घेतला. काही काळाने नागराजाने तिला मोठी संपत्ती दिली आणि स्वतः मनुष्यरूप धारण करून तिला सासरी सुखरूप आणून सोडले.
काळ पुढे गेला. नागाची पिले मोठी झाली. त्यांनी आपल्या आईकडे त्यांच्या शेपट्या कशामुळे भाजल्या, याची चौकशी केली. आईने घडलेली संपूर्ण घटना सांगितली. हे ऐकून त्यांना त्या मुलीवर राग आला आणि तिचा बदला घेण्यासाठी ते तिच्या सासरी जाण्याचे ठरवू लागले.
दरम्यान, पुन्हा नागपंचमीचा दिवस आला. धाकटी सून आपल्या माहेरच्या भावांची आतुरतेने वाट पाहत होती. मात्र कोणीच आले नाही. तिच्या मनात पुन्हा एकटेपणाची भावना निर्माण झाली. तिने आपल्या भावांच्या स्मरणार्थ पाटावर आणि भिंतीवर नागांची चित्रे काढली. त्यांची भक्तिभावाने पूजा केली. नागदेवतेसमोर लाह्या, दूध आणि इतर नैवेद्य ठेवला. उकडीचा नैवेद्य दाखवून तिने मनोभावे प्रार्थना केली.
तिने हात जोडून म्हटले, “जय नागोबा देवा! जिथे माझे भाऊ लांडोबा-पुंडोबा असतील, तिथे ते सुखी आणि आनंदी असोत.”
तिची ही प्रार्थना नागाची पिले पाहत होती. तिच्या मनात कोणताही स्वार्थ किंवा भीती नव्हती. उलट तिने नागांना आपल्या भावांचे स्थान दिले होते. तिची श्रद्धा आणि प्रेम पाहून नागांच्या मनातील राग वितळला. तिच्याबद्दल त्यांच्या मनात करुणा निर्माण झाली आणि सूड घेण्याचा विचार त्यांनी सोडून दिला.
त्या रात्री त्यांनी तिच्या घरी मुक्काम केला. सकाळी दूध-पाणी ठेवलेल्या जागी त्यांनी नवरत्नांचा हार ठेवला आणि ते तेथून निघून गेले. सकाळी उठल्यानंतर सुनेला तो मौल्यवान हार दिसला. तिने तो भक्तिभावाने स्वीकारला.
ही लोककथा केवळ नागदेवतेच्या पूजेची कथा नाही, तर श्रद्धा, नात्यांची ओढ, क्षमा, करुणा आणि निसर्गाबद्दल कृतज्ञता शिकवणारी परंपरा आहे. नागपंचमीच्या दिवशी नागाची पूजा करण्यामागे साप आणि मानव यांच्यातील सहजीवनाची जाणीवही दडलेली आहे. शेतकरी जीवनात सापांचे महत्त्व मोठे असून ते उंदरांपासून पिकांचे संरक्षण करतात. त्यामुळे निसर्गातील प्रत्येक जीवाबद्दल आदर बाळगण्याचा संदेश या सणातून दिला जातो.
नागपंचमीच्या दिवशी श्रद्धेने नागदेवतेची पूजा करताना या कथेचे स्मरण केले जाते. संकटातही विश्वास न सोडणे, मनात द्वेष न ठेवणे आणि क्षमा करण्याची वृत्ती जोपासणे, हा या कथेतून मिळणारा महत्त्वाचा संदेश आहे.
“जसा नागोबा त्या सुनेवर प्रसन्न झाला, तसा नागदेवता सर्वांवर प्रसन्न होवो. प्रत्येकाच्या घरात सुख, शांती आणि समृद्धी नांदो,” अशीच नागपंचमीच्या दिवशी प्रार्थना केली जाते.
About the Author
