भारतामध्ये आगामी जनगणनेची प्रक्रिया सुरू करण्याची घोषणा झाल्यानंतर नागरिकांमध्ये जनगणनेदरम्यान नेमकी कोणती माहिती विचारली जाणार, याबाबत उत्सुकता निर्माण झाली आहे. घराघरातील नागरिकांची सामाजिक, आर्थिक आणि मूलभूत माहिती नोंदवण्यासाठी जनगणनेत विविध प्रश्न विचारले जातात. यावेळीही नागरिकांकडून त्यांच्या कुटुंबाची तसेच निवासस्थानाची माहिती घेतली जाणार आहे.
जनगणना ही देशातील लोकसंख्येचे प्रमाण, नागरिकांचे राहणीमान, शिक्षण, रोजगार, कुटुंबाची रचना आणि इतर सामाजिक-आर्थिक बाबी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. सरकारला विविध योजना आखताना आणि त्यांची अंमलबजावणी करताना या आकडेवारीचा मोठा उपयोग होतो.
जनगणनेत कोणती माहिती विचारली जाऊ शकते?
जनगणनेच्या प्रश्नावलीमध्ये घराची स्थिती, कुटुंबातील सदस्यांची संख्या, शिक्षण, व्यवसाय, स्थलांतर आणि इतर मूलभूत बाबींशी संबंधित प्रश्नांचा समावेश असतो. नागरिकांकडून साधारणपणे खालील प्रकारची माहिती घेतली जाते.
- घर क्रमांक आणि घराची ओळख
- घराचा प्रकार
- घराचा वापर कोणत्या कारणासाठी होतो
- घराच्या भिंती व छतासाठी वापरलेले साहित्य
- घराची एकूण स्थिती
- घरातील खोल्यांची संख्या
- कुटुंबातील सदस्यांची संख्या
- कुटुंबप्रमुखाचे नाव
- कुटुंबातील सदस्यांचे नाते
- लिंग
- वय आणि जन्मतारीख
- वैवाहिक स्थिती
- धर्म
- अनुसूचित जाती/जमातीशी संबंधित माहिती
- मातृभाषा
- इतर भाषा येतात का
- शिक्षणाची पातळी
- साक्षरता
- सध्या शिक्षण घेत आहेत का
- व्यवसाय किंवा रोजगार
- कामाचा प्रकार
- रोजगाराचे ठिकाण
- कामगार म्हणून स्थिती
- बेरोजगार असल्यास त्याबाबत माहिती
- मागील काळात केलेले काम
- जन्मस्थान
- सध्याच्या ठिकाणी राहण्याचा कालावधी
- स्थलांतराचे कारण
- पूर्वीचे राहण्याचे ठिकाण
- कुटुंबातील दिव्यांग सदस्यांची माहिती
- पिण्याच्या पाण्याचा स्रोत
- शौचालयाची उपलब्धता
- स्वयंपाकासाठी वापरले जाणारे इंधन
- वीज उपलब्धता
- घरातील प्रकाशाची व्यवस्था
- घराची मालकी
- घरातील मूलभूत सुविधा
- घरगुती वापरातील काही प्रमुख साधनसामग्री
- कुटुंबाच्या सामाजिक व आर्थिक स्थितीशी संबंधित माहिती
- जनगणनेसाठी आवश्यक असलेली इतर मूलभूत माहिती
जनगणनेची आकडेवारी का महत्त्वाची?
देशातील लोकसंख्येचे अचूक चित्र समोर आणण्यासाठी जनगणना अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. कोणत्या राज्यात किती लोकसंख्या आहे, ग्रामीण आणि शहरी भागातील लोकसंख्येचे प्रमाण काय आहे, शिक्षणाची स्थिती कशी आहे, रोजगाराचे स्वरूप काय आहे, तसेच विविध सामाजिक घटकांचे प्रमाण किती आहे, याची माहिती जनगणनेतून मिळते.
या आकडेवारीच्या आधारे केंद्र आणि राज्य सरकारांकडून शिक्षण, आरोग्य, पाणीपुरवठा, रस्ते, घरकुल, रोजगार, सार्वजनिक वाहतूक आणि इतर विकासकामांसाठी धोरणे आखली जातात.
नागरिकांनी काय काळजी घ्यावी?
जनगणना अधिकारी किंवा प्रगणक घरी आल्यानंतर नागरिकांनी विचारलेली माहिती अचूक आणि खरी द्यावी. नाव, वय, शिक्षण, व्यवसाय, कुटुंबातील सदस्यसंख्या आणि इतर तपशील देताना चुकीची माहिती टाळणे महत्त्वाचे आहे.
जनगणनेची प्रक्रिया ही देशाच्या भविष्यातील नियोजनासाठी महत्त्वाची असल्याने प्रत्येक नागरिकाचा सहभाग आवश्यक आहे. मात्र, प्रत्यक्ष जनगणना प्रश्नावलीतील प्रश्नांची अंतिम संख्या आणि स्वरूप सरकारकडून अधिकृतपणे निश्चित करण्यात येते. त्यामुळे सोशल मीडियावर किंवा इतर माध्यमांवर फिरणाऱ्या अपूर्ण याद्यांवर अवलंबून न राहता अधिकृत सूचनांनाच प्राधान्य द्यावे.
About the Author
